سایت مرکز تحقیقات صدا و سیما سایت صدا و سیما
رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیامی به مناسبت آغاز سال 1390 این سال را سال " جهاد اقتصادی"نامیدند و ...          رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله‌العالی):از مسئولان كشور، چه در دولت، چه در مجلس، چه در بخشهای دیگری كه مربوط به مسائل اقتصادی میشوند و همچنین از ملت عزیزمان انتظار دارم كه در عرصه‌ی اقتصادی با حركتِ جهادگونه كار كنند، مجاهدت كنند.           رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله‌العالی):اگر ما در بخشهاى گوناگون، روحيه‌ى جهادى داشته باشيم؛ يعنى كار را براى خدا، با جديت و به صورت خستگى‌ناپذير انجام دهيم - نه فقط به عنوان اسقاط تكليف - بلاشك اين حركت پيش خواهد رفت.           رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله‌العالی):مشاركت مستقيم مردم در امر اقتصاد، لازم است. اين نيازمند توانمند شدن است، نيازمند اطلاعات لازم است؛ كه اينها را بايد مسئولين در اختيار مردم بگذارند ...البته رسانه‌ها نقش دارند، راديو و تلويزيون نقش دارند، ميتوانند مردم را آگاه كنند...           رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله‌العالی):حرکت ما باید به گونه ای باشد که بتوانیم این دهه را به معنای حقیقی کلمه، مظهر پیشرفت و مظهر استقرار عدالت قرار دهیم .            
تاريخ بروز رساني :    06/26/ 1398
  صفحه اصلی 
  سخنان رهبري 
اخبار  
مقالات  
یادداشت‌ها  
پژوهشهای علمی 
کتاب‌هاو پایان‌نامه‌ها  
اصطلاحات  
  حکايات و ضرب المثل‌ها  
ديدگاه اندیشمندان  
احاديث  
   پايگاههاي پژوهشي  
گالری عکس  
ارتباط با ما  
 
رسول اللّه (صلى الله عليه و آله و سلم) :
 
• الکادُّ عَلى عِیالِهِ مِن حَلالٍ کَالمُجاهِدِ فی سَبیلِ اللّه ِ؛ پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : آن که خانواده خویش را از حلال روزى مى دهد ، مانند مجاهدِ در راه خدا است . من لا یحضره الفقیه : ۳ / ۱۶۸ / ۳۶۳۱٫
   
 
فارسي عربي English
Russion Chinese German
France
 
جستجو :
 
 
عدالت؛ معيار اخلاقى و ارزشى در مذهب اقتصادی از نگاه شهيد صدر


مذهب اقتصادى با معيار و مقياس اخلاقى و ارزشى عدالت ‏به ارزيابى وضعيت موجود در ارتباط با وضعيت مطلوب مى‌پردازد، اما دانش اقتصاد بدون هيچ‌‏گونه ارزيابى، مسئول كشف پديده‌‏هاى حيات اقتصادى و علل و اسباب آن‏‌هاست.
ماهيت و ساختار اقتصاد اسلامى و روش كشف آن از مباحث مهمى است كه تاكنون كمتر به آن پرداخته شده است. اولين فردى كه اين ضرورت را شناخت و براى تبيين آن به تحقيق پرداخت، فقيه بزرگ، آيت‌الله سيدمحمدباقر صدر بود. او مكاتب گوناگون شرق و غرب را با تيزبينى و دقت‏ خاص خود مورد بررسى قرار داد. نتيجه تحقيقات او، چراغ فروزانى فرا راه محققان، افروخته و تحقيقات در اين زمينه را جهت داده است. ولى همين انديشه‌‏ها كمتر مورد دقت قرار گرفته است. شايد به‌همين دليل به‌نظر مى‌‏رسد در اين‌باره پيشرفت علمى چندانى به‌وجود نيامده است.

مقاله اقتصاد اسلامي و روش كشف آن از ديدگاه شهيد صدر، ابتدا انديشه‌‏هاى شهيد صدر در باب ماهيت و ساختار اقتصاد اسلامى به‌صورت مستند بيان شده، سپس سخنان و نظرات يكي از شاگردان برجسته ايشان پيرامون برخى ابهامات و خلأها در اقتصاد اسلامي آورده شده است.

نخستين مطلبى كه شهيد صدر در اقتصاد اسلامى به‌دنبال آن است پاسخ به اين پرسش است كه مقصود از اقتصاد اسلامى چيست و ماهيت و ساختار آن چگونه است؟ او معتقد است، آن‏چه اسلام ارائه مى‌‏دهد مذهب اقتصادى اسلام است، يعنى اقتصاد اسلامى ارائه دهنده روشى عادلانه جهت تنظيم زندگى اقتصادى است و هيچ‌گاه در پى اكتشافات علمى در حوزه اقتصاد نيست. از باب مثال، اسلام در حجاز به دنبال كشف علل و عوامل ربا نبود، بلكه آن را ممنوع ساخت و نظام جديدى بر اساس مضاربه، در عرصه فعاليت اقتصادى جايگزين نظام ربوى نمود. بنابراين اقتصاد اسلامى، تفسير عينى از واقع نيست، بلكه انقلابى جهت دگرگون كردن واقع غيرمطلوب و تحول آن به‌سوى وضعيت مطلوب است.

شهيد صدر براى آن كه ابعاد ماهيت و ساختار اصلى اقتصاد اسلامى را بيان نمايد، موضوعاتى از قبيل، مذهب اقتصادى، علم اقتصاد، تفاوت‏هاى مذهب اقتصادى و علم اقتصاد، علم اقتصاد در اسلام، مذهب اقتصادى در اسلام، مبانى اقتصاد اسلامى، نظام اقتصادى اسلام، گستره مذهب اقتصادى اسلام، روش دستيابى به مذهب اقتصادى اسلام، منابع دستيابى به مذهب اقتصادى اسلام و مشكلات و موانع استخراج مذهب اقتصادى از احكام و مفاهيم را مورد بررسى قرار داده است كه براي دستيابى به انديشه‌هاى او در موارد فوق، مي‌توان به نوشته‏‌ها و مكتوباتش مراجعه كرد.

به اعتقاد شهيد صدر مذهب اقتصادى عبارت از مجموعه نظريات اساسى است كه به بررسى و حل معضلات مسائل اقتصادى مى‌‏پردازد. اين قواعد و نظريات به‌عنوان اصول و زير بنا در باب مباحث اقتصادى مطرح است. از باب نمونه، اصل «آزادى اقتصادى‏» در عرصه فرهنگ ليبراليسم اقتصادى، يكى از آن قواعد و نظريات است.

در نظر شهيد صدر علم اقتصاد عبارت است از علمى كه پديده‏‌هاى اقتصادى را تفسير مى‌‏كند و ارتباطشان را با اسباب و علل آن‏ها بيان مى‌‏دارد. در واقع، علم اقتصاد، قوانين حاكم بين پديده‏‌هاى عينى را كشف مى‌‏كند. علم اقتصاد، پيوسته در عرصه اكتشاف پديده‏‌هاى اقتصادى عينى و شناسايى علل و آثار و منعكس كننده قوانين و روابط بين آن‏‌ها است. پس رسالت دانش اقتصاد، كشف پديده‏‌هاى اقتصادى و تحصيل علل و قوانين حاكم بر آن‌‏هاست.

شهيد صدر در رابطه با تفاوت‌هاى علم و مذهب اقتصادى اعتقاد دارد كه مذهب اقتصادى با معيار و مقياس اخلاقى و ارزشى عدالت ‏به ارزيابى وضعيت موجود در ارتباط با وضعيت مطلوب مى‌‏پردازد، اما دانش اقتصاد بدون هيچ‌‏گونه ارزيابى، مسئول كشف پديده‏هاى حيات اقتصادى و علل و اسباب آن‏‌هاست. مذهب اقتصادى، مسئول ايجاد روشى عادلانه در قلمرو فعاليت اقتصادى است، يعنى دنبال به‌وجود آوردن سزاوارترين اقتصاد براساس ايده‏اش درباره عدالت است، اما علم اقتصاد، مسئول تحليل و بررسى جريان حاكم بر اقتصاد است تا علل و آثار آن را به‏‌دست آورد.

همچنين شهيد صدر مي‌گويد دانش اقتصاد پديده‌‏هاى اقتصادى را به‌وسيله ابزار علمى، همانند مشاهده و تجربه مورد بررسى و تحليل قرار مى‌‏دهد و از آن طريق قوانين اقتصادى را كشف مى‌‏كند، اما مذهب اقتصادى هرگز با معيار تجربه علمى دنبال ايفاى نقش و رسالت‏ خود نيست، بلكه حوادث اقتصادى را با نظرداشت ويژه‌‏اى كه درباره عدالت دارد، رسيدگى مى‌‏كند.

از نظر شهيد صدر مقصود از اقتصاد اسلامى، «مذهب اقتصادى‏» است نه علم اقتصاد و وي تصريح مى‌‏كند كه در اسلام چيزي به‌نام علم اقتصاد اسلامى نداريم. البته ايشان اظهار مى‌‏كند كه اين سخن به اين معنا نيست كه در اقتصاد اسلامى نمى‌‏توانيم علم اقتصاد داشته باشيم، بلكه در جامعه اسلامى وقتى اقتصاد اسلامى در تمام قلمروهاى آن پياده شد و در خارج و واقع تجسم پيدا كرد، آن گاه عالم اقتصاد مى‌‏تواند پديده‏‌هاى اقتصادى را كشف و تفسير كند، روابط بين آن‏‌ها را مورد مطالعه قرار دهد و به علل و اسباب آن‏‌ها دست‏يابد و علم اقتصاد اسلامى را تبيين و ارائه نمايد، كما اين كه علماى اقتصاد سرمايه‏‌دارى نيز به‌همين روش عمل كردند، يعنى ابتدا اقتصادشان را براساس ديدگاه خاص خود از مذهب اقتصاد سرمايه‌‏دارى پياده كردند، آن گاه به‌دنبال علم اقتصاد سرمايه‏‌دارى رفتند.

سپس شهيد صدر در پاسخ به اين سؤال كه چگونه و در چه زمانى امكان وضع علم اقتصاد اسلامى به‌وجود مى‌‏آيد، اين‌گونه پاسخ مى‌‏دهد كه تفسير علمى براى پديده‏‌هاى حيات اقتصادى بر دو امر استوار است، اول جمع پديده‏‌هاى اقتصادى از طريق تجربه حيات واقعى و تنظيم علمى آن، به‏‌گونه‏‌اى كه قوانين و شروط خاص حاكم بر آن جنبه از حيات كشف شود و دوم آغاز كردن بحث علمى از مسلمات معينى كه مفروض گرفته مى‌‏شوند و استنتاج توجيه اقتصادى و سير پديده‌‏ها از آن‏‌ها حاصل مي‌شود.

شهيدصدر در ادامه مي‌گويد تفسير علمى براساس طريق اول ممكن نيست، زيرا مذهب اقتصادى اسلام در جهان واقع، تحقق نيافته است اما تفسير علمى براساس طريق دوم امر ممكنى است و مى‌‏توان اين طريق را براى توضيح بعضى حقايق كه حيات اقتصادى را در اجتماع اسلامى متمايز مى‌‏كند به‌كار برد.

نظر شهيدصدر در رابطه با مذهب اقتصادى اسلام بر اين‌است كه يكى از مهم‏ترين پرسش‌‏هايى كه فكر مسلمانان را به خود معطوف داشته، پرسش از مذهب اقتصادى در اسلام است، حال آيا اسلام مذهبى اقتصادى براى حل معضلات و تنگناهاى اقتصادى ارائه داده است. از ديدگاه شهيد صدر وجود مذهب اقتصادى در اسلام از راه‏‌هاى متعددى قابل اثبات است.

همچنين جامعيت‏ شريعت اسلامى از راه جست و جو در قوانين اسلامى، در ابعاد مختلف زندگى، قابل مشاهده است، كما اين‌كه در منابع اصيل اسلامى بدان اشاره شده است. روايات فراوانى در كتب روايى ما وجود دارد كه دليل بر جامعيت دين اسلام در ارائه راه‌‏ حل‏‌هاى مناسب براى همه نيازمندى‌‏هاى بشر است، به‌عنوان مثال امام صادق(ع) مى‌‏فرمايد: در شريعت اسلامى ضابطه و قانون هر چيزى را كه مردم به آن نياز داشته باشند، وجود دارد، حتى ديه خراش.

از اين روايت و همانند آن مشخص مى‏‌گردد كه اسلام براى كم‏ترين مشكلات يعنى ديه خراش، قانون ارائه نموده است، پس آيا معقول است در مورد مشكلات عظيم اقتصادى برنامه نداشته باشد؟ آيا ممكن است اسلام، حق انسان را هنگامى كه زمينى را آباد مى‏‌كند، معدنى را استخراج مى‏‌كند و... مشخص نكرده باشد؟

اين روايت‏ به‌روشنى اعلام مى‌كند اعتقاد كسانى‌كه مى‏‌گويند «اسلام تنها براى تنظيم روابط فردى برنامه دارد، اما در مورد روابط اجتماعى و كلان جامعه طرح و برنامه‌‏اى ندارد» باطل است. به‌علاوه، اين سخن خود، نوعى تناقض است، زيرا نمى‌‏توان روش فردى را از روابط اجتماعى جدا دانست. نظام‏‌هاى اجتماعى، اعم از اقتصادى و سياسى، پيوسته در رفتار افراد اجتماع منعكس مى‌‏شود و افراد جامعه آن را اجرا مى‌‏كنند. نظام اسلام، سلوك مسلمان را هنگامى كه مى‌‏خواهد از كسى قرض بگيرد، يا كارگرى را اجير كند و همچنين هركار ديگري تنظيم مى‌‏كند.



خبرگزاري قرآني ايران(ايكنا)

  
کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز پژوهش و سنجش افکار سازمان صدا و سيما است.