سایت مرکز تحقیقات صدا و سیما سایت صدا و سیما
رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیامی به مناسبت آغاز سال 1390 این سال را سال " جهاد اقتصادی"نامیدند و ...          رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله‌العالی):از مسئولان كشور، چه در دولت، چه در مجلس، چه در بخشهای دیگری كه مربوط به مسائل اقتصادی میشوند و همچنین از ملت عزیزمان انتظار دارم كه در عرصه‌ی اقتصادی با حركتِ جهادگونه كار كنند، مجاهدت كنند.           رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله‌العالی):اگر ما در بخشهاى گوناگون، روحيه‌ى جهادى داشته باشيم؛ يعنى كار را براى خدا، با جديت و به صورت خستگى‌ناپذير انجام دهيم - نه فقط به عنوان اسقاط تكليف - بلاشك اين حركت پيش خواهد رفت.           رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله‌العالی):مشاركت مستقيم مردم در امر اقتصاد، لازم است. اين نيازمند توانمند شدن است، نيازمند اطلاعات لازم است؛ كه اينها را بايد مسئولين در اختيار مردم بگذارند ...البته رسانه‌ها نقش دارند، راديو و تلويزيون نقش دارند، ميتوانند مردم را آگاه كنند...           رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله‌العالی):حرکت ما باید به گونه ای باشد که بتوانیم این دهه را به معنای حقیقی کلمه، مظهر پیشرفت و مظهر استقرار عدالت قرار دهیم .            
تاريخ بروز رساني :    06/28/ 1398
  صفحه اصلی 
  سخنان رهبري 
اخبار  
مقالات  
یادداشت‌ها  
پژوهشهای علمی 
کتاب‌هاو پایان‌نامه‌ها  
اصطلاحات  
  حکايات و ضرب المثل‌ها  
ديدگاه اندیشمندان  
احاديث  
   پايگاههاي پژوهشي  
گالری عکس  
ارتباط با ما  
 
رسول اللّه (صلى الله عليه و آله و سلم) :
 
• الکادُّ عَلى عِیالِهِ مِن حَلالٍ کَالمُجاهِدِ فی سَبیلِ اللّه ِ؛ پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : آن که خانواده خویش را از حلال روزى مى دهد ، مانند مجاهدِ در راه خدا است . من لا یحضره الفقیه : ۳ / ۱۶۸ / ۳۶۳۱٫
   
 
فارسي عربي English
Russion Chinese German
France
 
جستجو :
 
فرهنگ كار از ديدگاه اسلام


چكيده
با توجه به نقش كار و عمل در اعتلاي حيات اقتصادي و اجتماعي فرهنگي جامعه، كوشش براي ارتقاي فرهنگ كار و زدودن عوامل مزاحم و باز‌دارنده يك ضرورت اعتقادي ملي است. فرهنگ كار مي‌تواند زمينه مناسب براي سخت‌كوشي و خلاقيت و ابتكارات، نوآوري‌ها و احساس تعهد و مسؤليت‌پذيري و وجدان كاري، انضباط اجتماعي و اخلاق را در جامعه عظيم كار كشور فراهم سازد. در فرهنگ اسلامي كار و تلاش مانند مجاهدت در راه خدا، ارزشمند و مقدس شمرده شده است. اين مقاله در مورد اهميت كار و كار صالح در اسلام، از ديدگاه قرآن، نهج‌البلاغه و از ديدگاه پيامبر(ص) و علي(ع) مطالبي را بيان كرده است كه اين خود اهميت و ارزش كار را در اين موارد مي‌رساند. كار موجب كمال و تكامل وجودي انسان و عقل، عزت، مردانگي، بزرگي، سعادت، و خوشبختي و رحمت و... است. فضايل كار بي‌شمار و بي‌اندازه است كه سفارش‌هاي گوناگوني براي تحقق امر و كوشش و ترويج اين امر و ريشه‌دار كردن آن در اسلام و كتب اسلامي و... آمده است.

مقدمه
با استمداد از نام و ياد مبارك و كلام هدايت‌گر اميرمؤمنان و مرد نامتناهي زمان علي(ع) صفحه مي‌گشاييم.[1] هنگامي كه خداوند بخواهد به بنده‌اي دوستي و محبت كند، زيبايي و دل‌پذيري بندگي و عبادت را درونش مي‌نشاند. و: «بهترين حالت و جلوه بندگي عبادت، فكر كردن است.» و: «تفكر و انديشيدن به خوبي‌ها، انسان را به انجام دادن و عمل كردن به آنها مي‌كشاند.» و نيز: «به وسيله فكر و انديشه، روش‌ها و رويه‌كاري بهبود مي‌يابد.» و در نتيجه: «ثمره و ميوه فكر، سلامت ـ كارـ است.» «سلامت كار نشاني از عبوديت دل‌پذير است كه اگر توفيقش نصيب شود، نشاني از شعاع لطف الهي به بنده‌اش مي‌باشد.»

معاني كار در فرهنگ اسلامي:[2]
«كار در لغت فارسي در معاني مختلف استعمال شده است.
1 ـ به معني شغل، عمل، پيشه بكار رفته است.
2 ـ رفتار و كردار
3 ـ آنچه در عالم خارج تحقق مي‌يابد
4ـ ممارست، اشتغال، تمرين
5ـ حادثه
6ـ صنعت و هنر
7ـ رنج و زحمت
8ـ بنا و ساختمان
9ـ حاجت احتياج
10 ـ وسيله معيشت»
«تمام اين معني و مفاهيم در معناي كار استعمال شده است و اين امر نشان‌دهنده گستردگي و غناي بالاي اين كلمه در فرهنگ فارس مي‌باشد.»

كار عين عبادت است: [3]
با نگرش به تاريخ و اديان و سيره انبياء الهي و معصومين، به اين واقعيت مهم مي‌رسيم كه در طول قرون متمادي، هاديان بشر علاوه بر نقش بزرگ رسالت و هدايت انبياء بشر، در كنار آن مسؤليت سنگين، به امر اشتغال ـ كارگري ـ مشغول بودند تا بتوانند معيشت و اقتصاد خانواده و جامعه را به پويايي و كمال برسانند در اين بين، علاوه بر انبياء گذشته، فرستاده آخر خدا از اين امر مستثني نبوده و تاريخ گواه اين مدعاست. وقتي سيره، علمي در آثار بر جاي مانده از كار و زندگي حضرت علي(ع) را مرور مي‌كنيم در گوشه سرزمين وحي(حجاز) و به خصوص مدينه منوره، يادبودهاي كار دستي و تلاش عملي و پايدار امير‌المؤمنان(ع) را مي‌يابيم كه با تمام دشمني‌هاي آشكار حكام ستمگر در محو نام و تخريب آثار و نابودي به عمل آورده‌اند. باز در آن سرزمين مقدس و شهر و حومه مدينه، آثاري از بئر علي(چاه علي) عين علي(چشمه علي) و نخلستان‌هاي خرمايي باقي است، كه هر يك به نمونه خود يادبودي عزيز و مقدس از ايثار و كار طاقت‌فرساي آن مظلوم تاريخ است و براي پيرامون ايشان درسي است از چگونگي ارزش كار و تقدس آن. خداوند سبحان كار مي‌كند: آيا خداوند سبحان كار ميكند؟ بايد گفت: آري، خدا كار مي‌كند، ان ‌الله يفعل ما يريد. فعل خدا، خلق عالم خلقت و موجودات است و همه عالم هستي، از كار خداست، و انسان در اين امتياز بسيار بزرگ، يعني خلق و خلقت با خداي عظيم قرين است. انسان فعال و كارگر، در خلق اثر و هنر و... در حقيقت به رسالت خود كه در حقيقت امر خداست عمل كرده است.

كار و عمل صالح كدام است؟
كلمات عمل صالح يا جمله‌هاي عملو الصالحات، به صورت مكرر و مطلق در قرآن استفاده شده است و بايد گفت حتماً در اين اطلاق، تعمدي بوده است. اگر بخواهيم در عرف معمولي براي عمل يا كار تعريف قايل شويم، بايد بگوييم: هر چيزي كه مستلزم صرف زحمت و جيب مقصدي باشد كار و عمل است. كارگري كه در شهرداري مشغول است يا كارگري كه در كارخانه كوچك يا بزرگ و يا هر مجموعه كارگري كار مي‌كند، شب زنده‌داري مادران براي فرزندان جز اعمال صالح به حساب مي‌آيند. «و بشر الذين و امنوا و عملوا الصالحات ان لهم جنات تجري من تحتها‌ الانهار...» به كساني كه ايمان آورده‌اند و كارهاي صالح مي‌كنند، مژده بده كه براي آنها باغ‌هايي است كه در كف آن جويبارها جاري است. «تلك الجنه التي اورثتتموها بما كنتم تعلمون» و آن بهشتي است كه آنرا به وسيله كارهايي كه كرده‌ايد، وارث شده‌ايد»(زخرف آيه 72) و آيات فراواني ديگر از جمله آيات سوره نساء 123، مريم 61، سجده 91، بقره 97، طه 123، بني‌اسرائيل 9 و كهف 110، داراي توضيحاتي در اين‌باره(كار و كار صالح) دارند» نا‌برده رنج گنج ميسر نمي‌شود مزد آن گرفت جان برادر كه كار كرد. كار و كارگر از نظر پيامبراكرم(ص): «اذا عمل احدكم عملا فليتقنه» هر كسي كه كار مي‌كند بايد آنرا خوب انجام دهد.[4] «اذا كان يوم ‌القيامه ناذي مناد من عمل عملا لغير الله فليتطلب ثوابه ممن عمله له»[5] وقتي روز رستاخيز در‌آيد. منادي بانگ مي‌زند كه هر كس كاري براي غيرخدا انجام داده پاداش خود را از آن كس كه براي او كار كرده گيرد» «ان احب عبادالله من حبب اليه المعروف حبب اليه فعاله» «محبوبترين بندگان خدا نزد وي»[6] كسي است كه كار نيك را محبوب او ساخته و ميل انجام آن را در دلش انداخته است. «ان الله تعالي يحب اذا عمل احدكم عملا ان يتقنه» «خداوند دوست دارد كه وقتي يكي از شما كاري مي‌كنيد آن را كامل كنيد»[7] مان قيل العمل مع العلم كثير و كثير العمل مع الجهل قليل» كار اندك كه با بصيرت و دانش انجام گيرد، بسيار است و كار بسيار كه با ناداني و جهل صورت‌ پذيرد اندك است.»[8] «خدالامر بالتدبير» «كار را با تدبير بنگر».[9] «كل معروف صدقه» «هر كار نيكي صدقه است».[10] انجام كار باعث آمرزش گناه است: ... من يومن بالله و يعمل صالحا يكفرعنه سياته و يدخله جنات تجري من تحتها الانهار خالدين فيها ابدا ذلك الفوز العظيم».(تغابن آيه 9) «هركس در دنيا به خدا ايمان بياورد و كار صحيح و سالم و شايسته كند، خداوند گناهشان را بپوشاند و در بهشت‌هايي كه در آن نهرها جاري است داخل كند و در بهشت جاودان متنغم باشد و اين همان كاميابي بزرگ است.» پيامبراكرم(ص) فرمود: «منزه‌ترين كارها، كار و تلاش با دست و محصول دسترنج است.»[11] قال رسول‌الله(ص): «العباده سبعون جز افشلها اطلب الحلال.»[12] نبي‌اكرم‌اسلام(ص) مي‌فرمايد: «عبادت هفتاد جز دارد. بهترين جز آن طلب رزق حلال است.»[13]

كار و عبادت:[14]
در بينش اسلامي ميزان كار و تلاش از آنچنان قداست و ارزشي برخوردار است كه هم‌ رديف ميزان جهاد و مبارزه با دشمن معرفي گرديده است. چنانكه نبي‌‌مكرم‌اسلام(ص) كار و كوشش را همانند جهاد در راه خدا، مقدس دانسته و كارگر را تشبيه به مجاهد في سبيل‌الله مي‌نمايد و همان اجر و پاداش را براي او متذكر مي‌گردد. آنچه از مباني و معارف تعالي‌بخش اسلامي در اين مورد استنباط مي‌گردد اينست كه: آيين مقدس اسلام كار مفيد و سازنده را در چهار‌چوب معيارهاي ارزشي و اعتقادي خود عبادت تلقي نمود. و رشد تعالي انسان را تنها در سايه كار و كوشش مي‌داند. در دين مبين اسلام نيل به مدارج عاليه كمال، و راه رسيدن به مراتب پيشرفت، صرفاً در سايه كار و تلاش آگاهانه براساس معيارهاي الهي بوده، و به همين جهت اسلام با عبادت تلقي كردن كار و كوشش، انسان‌ها را توصيه به رعايت آداب و شرايط عبادت در انجام كارهاي مختلف(مثل قصد قربت و...) نموده است.

كار و تلاش از ديدگاه قرآن كريم:[15]
در قرآن كريم كلمات زير بيانگر كار و تلاش مي‌باشد:
1ـ عمل:
يعني كار، كردار، فعل اين كلمه در قرآن 366 مورد آمده است.

2ـ كسب:
روزي جستن، حاصل كردن، شغل، پيشه اين كلمات در قرآن 66 مرتبه آمده است.

3ـ سعي:
يعني كوشيدن، كار كردن، عمل كردن. اين كلمه نيز 30 با در قرآن ذكر شده است.

4ـ جهد:
يعني كوشيدن، رنج بردن، سعي، تلاش، اين كلمات با مشتقات آن 41 مورد آمده است.

5ـ فعل انجام دادن:
كار كردن، عمل، كار، كردار اين كلمات نيز در قرآن 107 مورد آمده است.

6ـ شغل:
يعني كار و پيشه و حرفه اين كلمه با مشتقات آن نيز 2 مورد بيان شده است.

اين كلمات در قرآن در مفهوم عام آن «كار» است كه خود از اهميت خاصي برخوردار است و وقتي كار و كوشش ارزش پيدا مي‌كند كه توأم با ايمان باشد. از آيات مختلف قرآن چنين مي‌توان گرفت كه كارگر به معناي عام به كساني اطلاق مي‌شود كه با ايمان و اعتقاد از فكر و اعضاء و جوارح خود براي انجام هر كاري كمك مي‌گيرند. به همين سبب وقتي انسان مومن منشاء اثر و فاعل كار مي‌شود ضروري است با قصد قربت و در جهت رضايت حضرت حق‌تعالي گام بردارد و در چنين شرايطي است كه كار به عنوان عبادت تلقي مي‌شود. در فرهنگ ديني ما به موضوع كار و ارزش آن، عنايات خاصي شده. اسلام كار را جان‌مايه حيات آدمي، دانسته و آن را سرمايه سعادت دنيا و آخرت بشر مي‌شمرد. كار موجب عزت و شرف انسان‌ها است و يقيناً حيات هر جامعه مرهون كار، كوشش و تلاش است. اسلام سعادت و سلامت جامعه، و رشد و ترقي آن را مرهون كار دانسته و بقاء و دوام خانواده را نيز منوط به آن مي‌داند و انسان‌ها را در هر موقعيتي باشند توصيه به كار و تلاش نموده و ارزش آن را مترادف با عبادت قلمداد مي‌كند. «در قرآن كريم آيات فراواني است كه انسان را تشويق و توصيه بر طلب روزي و رزق حلال مي‌نمايد در سوره مباركه جمعه مي‌فرمايد: فاذا قضيت الصلوه فانتشروا في‌الارض و ابتغوا من فضل‌الله و اذكروا‌الله كثيرا العلكم تفلحون. پس از آنگاه كه نماز پايان يافت و آنرا بجا آوريد، باز در پي كسب و كار خود روي زمين منتشر شويد و از فضل و كرم خدا روزي طلبيد و ياد خدا بسيار كنيد تا مگر رستگار و سعادتمند گرديد. از اين آيه نهايتا نتيجه‌گيري مي‌شود كه براي كسب روزي بعد از اقامه نماز لازم نيست انسان تا نماز بعدي سر سجاده بنشيند و به دنبال معاش خود نرود.

خطاب خداوند به حضرت داوود(ع) در مورد ارزش كار:[16] در تاريخ آمده است كه خداوند متعال به حضرت داوود(ع) وحي فرمودند «انك عبد صالح لولا انك تاكل من بيت المال» تو بنده بسيار خوبي هستي، اگر از بيت‌المال ارتزاق نمي‌كردي(كنايه از اينكه روزي از بيت‌المال تنها عيب و نقص توست). بعد از اين وحي، حضرت داوود(ع) به گريه افتاد عرض كرد: پروردگارا چه كنم كه اين نقص مرتفع شود. خداوند متعال زره‌سازي را به او تعليم داد و پس از آن حضرت داوود(ع) با ساخت زره و با بهره‌گيري از دست‌رنج خود ارتزاق مي‌نمود، كه علاوه بر كار و تلاش آن حضرت توانست منشاء فوايد اجتماعي نيز گردد. او موفق شد با ساخت زره، ارتش را مقابل دشمنان مجهز و مسلح نمايد. در‌واقع از احاديث و روايات متعدد مي‌توان استفاده كرد كه كارگري سيره انبياء و ائمه(ع) بوده است. در روايتي از امام هفتم(ع) نقل شده است كه مي‌فرمود: رسول‌الله(ص) و اميرالمؤمنين(ع) و ابائي كلهم كانوا قد عملوا با يديهم و هومن عمل‌النبيين و المرسلين و الوصيا و الصالحين» پيامبرخدا(ص) و اميرالمؤمنين(ع) و پدران بزرگوارم كساني بودند كه با دست‌هاي خود كار مي‌كردند و كار و كارگري سيره انبياء و صالحان بوده است. روايت شده است كه: دو نفر از اصحاب رسول‌ خدا(ص) در حاليكه يكي از برادران خود را بر دوش مي‌كشيد بر رسول(ص) وارد شدند حضرت حال آن شخص را پرسيد، عرض كردند: از هيچ نماز خارج نمي‌شود مگر اينكه وارد نماز ديگر شود و هيچ روزه‌اي افطار نمي‌كند مگر اينكه روز ديگرش را روزه مي‌گيرد. اكنون حالش همين‌طور است كه مشاهده مي‌كنيد. حضرت فرمود: پس چه كسي شترش را مي‌چرخاند و چه كسي براي اداره خانواده‌اش كار و تلاش مي‌كند؟ عرض مي‌كردند: ما متحمل كارهاي او هستيم حضرت فرمود: شما از او برتر هستيد.[17]

روزي رسول‌اكرم(ص) با اصحاب نشسته بودند، جوان توانا و نيرومندي را ديد كه اول صبح به كار و تلاش مشغول شده است. كساني كه محضر آن حضرت بودند گفتند: اين جوان شايسته مدح و تمجيد بود، اگر، جواني و نيرومندي خود را در راه خدا به كار مي‌انداخت، رسول‌اكرم(ص) مي‌فرمايد: اين سخن را نگوييد اگر اين جوان براي معاش خود كار و تلاش مي‌كند كه در زندگي محتاج ديگران نباشد و از مردم بي‌نياز گردد، او با اين عمل در راه خدا قدم بر‌مي‌دارد. همچنين اگر كاري مي‌كند به نفع پدر و مادر و ضعيف و يا كودكان ناتوان و قصد دارد با اين كار زندگي آنان را تأمين كند و از مردم بي‌نيازشان سازد باز هم راه خدا خواهد بود. در حديث شريف: الكاد علي عياله كالمجاهد في سبيل‌الله: كسي كه تلاش كند در راه بدست‌آوردن روزي حلال براي خانواده‌اش همچون مجاهد در راه خداست. پس انساني كه سخت‌كوش است براي امرار ‌معاش افراد تحت تكفل خود مثل آن رزمنده‌اي است كه در راه خدا مبارزه مي‌كند و عرق چنين كارگري همچون قطرات خون شهداء داراي ارزش است. زيرا كه اگر يك رزمنده با جهاد خود وطن را گزند دشمن و سيطره بيگانگان حفظ مي‌كند و اين هدف بزرگواري او به جهاد تعبير مي‌گردد، همين‌طور انساني كه با تلاش و كار بي‌وقفه خود باري از مشكلات جامعه مسلمين را به دوش مي‌كشد و با كار و سازندگي روزنه‌هاي نفوذ تسلط بيگانگان را سد نموده و جامعه اسلامي را از ذلت و تحقير و مشكلات عديده به اوج عزت و كرامت مي‌سازند، در ‌واقع كار او همان جهاد مجاهد في سبيل‌الله مي‌باشد و او هم يك رزمنده الهي است و لذا اجر او مثل رزمنده در ميادين جنگ است و عرق بدن او همچون خون شهيد، مقدس خواهد بود.

در حديثي جالب از امام صادق(ع)[18] كه انسان را متوجه مي‌سازد كه مي‌تواند، با داشتن يك زندگي كاملاً عادي ولي سالم و پاك اجر و ثواب صدقه ‌دهنده همان‌طور كه گفته شد مجاهد في سبيل‌الله را داشته باشد. امام صادق(ع) مي‌فرمايند: جدم امام سجاد(ع) صبح كه مي‌شد از منزل خارج مي‌شد براي طلب رزق و وسيله زندگي. كسي به حضرت گفت كجا مي‌روي؟ حضرت فرمودند: مي‌روم كه صدقه به خانواده خود دهم آن شخص فرمود: هر كس برود، دنبال كسب و كار براي طلب مال حلال و رزق حلال در جهت عيال و خانواده خود، اين كار او به مصداق صدقه است از جانب خداي سبحان و مگر نه اينكه صدقه عبادت بزرگ اسلامي است. در اين مكتب كار كردن نه تنها دنيا‌طلبي نيست بلكه از مصاديق صدقه است يعني هر لحظه يك انسان تلاشگر در حال عبادت است در روايتي ديگر از امام باقر(ع)[19] چنين مي‌فرمايد: ممن طلب استغفافاً(عن الناس و سيعيا علي اهله و تعطفاً علي جاره لقي الله عزوجل يوم القيامه و وجهه مثل القمر ليله البدر: ترجمه: «كسي كه طلب كند(يعني دنبال كسب و كار و حلال برود) و نيت او در اين كسب و كار، آنست كه نه تنها خود و خانواده‌اش از مردم بي‌نياز باشد بلكه مقداري هم به همسايگان خود توجه كند و كمك كند اين فرد روز قيامت خداي خود را در حالي ملاقات مي‌كند كه داراي صورتي نوراني مثل ماه شب چهارده است. در اينجا امام مي‌فرمايند: انسان تلاشگر و كاسب رزق حلال داراي صورت نوراني است معلوم مي‌شود كار كردن از راه حلال و صرف كردن در جهت خانواده و اجتماع موجب نور امنيت قلب و جان انسان است. پس كارگران جامعه اسلامي در ‌واقع بهترين كشتيبان نور امنيت جان و قلبشان است. در روايتي از حضرت امام صادق(ع)[20] نقل شده است: به معلي: قال: راني ابوعبدالله عليه السلام و قد تاخرت عن السوق فقال: اغد الي غرك ترجمه: معلي كه ظاهراً شخص كاسبي بوده مي‌گويد: حضرت امام صادق(ع) مرا ديد، در حاليكه من دير به محل كار مي‌رفتم، حضرت فرمودند: صبح اول وقت برو سراغ عزتت يعني كار و كسب كه موجب بي‌نيازي انسان است از غير خدا، مايه عزت است و نبايد در آن سهل‌انگاري نمود.

روايتي نقل از عبدالاعلي:[21] در يكي از روزهاي بسيار گرم تابستان در يكي از راه‌هاي مدينه با حضرت صادق(ع) برخورد كردم، به حضرت كه حتماً از كار سخت در مزرعه با حالت خسته و عرق‌ريزان برمي‌گشتند، عرض كردم: من فداي شما گردم موقعيت شما نزد خدا معلوم است و نزديكي و فرزند رسول بودن شما روشن است. آنگاه به سختي كار مي‌كنيد در چنين روز گرم و سوزان؟ حضرت در جواب فرمودند: كار مي‌كنم كه تا از افرادي مثل تو بي‌نياز باشم. اين بي‌نيازي از غير‌خدا، عزت است. پيامبراكرم(ص) فرمودند: من اكل من كره يكون يوم القيامه في مداد الانبيا و ياخذ ثواب الانبيا «هر كس از زحمت و دسترس خويش، مخارج زندگي را تأمين نمايد، روز قيامت در صف پيامبران قرار گرفته و از عناياتي كه انبيا را شامل مي‌گردد او نيز بهره‌مند مي‌شود.» در روايتي از نبي‌مكرم‌اسلام(ص) آمده است كه:[22] ان رسول‌الله(ص) لما اقبل من غزوه تبوك استقبله لقد الانصاري فضافحه النبي(ص) ...، آنگاه كه پيامبر(ص) از جنگ تبوك باز‌مي‌گشت «سعد انصاري» به استقبال آن حضرت رفت، پيامبراكرم(ص) با او مصافحه كرد. دست زبر و خشن سعد در دست پيامبر(ص) قرار گرفت. فرمود: چه عاملي باعث زبري دست تو شده است؟ فرمود: يا رسول‌الله(ص) من با ريسمان و بيل كار مي‌كنم تا اينكه مخارج خانواده‌ام را تأمين نمايم. رسول‌خدا(ص) دست او را بوسيد و فرمود «اين دستي است كه آتش به آن نمي‌رسد».

اخلاص در كار
امام علي(ع): «اخلصوا اعمالكم تسعدوا[23] علي(ع) فرمود: اعمال خود را خالص كنيد تا سعادتمند شويد». آنچه از روايات و اخبار بر‌مي‌آيد، اينست كه اخلاص اساس عبادت و روح عبوديت و بندگي است. ارزش عمل به خلوص نيّت است. اعمال كه انگيزه‌هاي غير‌الهي داشته باشد، خواه ريا‌كارانه باشد يا به خاطر هواي نفس و يا تشكر و قدر‌داني مردم، يا پاداش مادي، هيچ‌گونه ارزش معنوي و مفهوم الهي ندارد. در حديث مشهوري پيامبراكرم(ص) مي‌فرمايد:[24] «نيه المومن خير من عمله و نيه الكافر شر من عمله و كل عامل يعمل علي ليته». نيت مؤمن از عمل او بهتر و نيت كافر از عمل او بدتر است و هر كس طبق نيتش كار مي‌كند، پس نيت صحيح مي‌دهد و هنگامي كه اخلاص از ميان رفته عمل بيشتر جنبه ظاهري پيدا مي‌كند، به منافع شخصي گرايش مي‌يابد و عمق و اصالت و جهت صحيح خود را از دست مي‌دهد. اخلاص در لغت از خلص گرفته شده به معناي مصفا و پاكيزه شدن از آلودگي‌ها و رهايي از قيدها.[25] در حديثي از امام ششم آمده است: «والعمل الخالص الذي لا تريدان يحمدك عليه احد الا الله عزوجل» عمل خالص آن است كه در آن جز از خداوند عزوجل انتظار ستايش نداشته باشي. خدا‌شناس و موحد راستين هرگز ذكر و فكر عملش را به غير از رضاي دوست انجام نمي‌دهد و خشنود است به آنچه كه خدا برايش مي‌خواهد.

اخلاص در قرآن
(قرآن مجيد در اين‌باره مي‌فرمايد: «فمن كان يرجوا لقا ربه فليعمل عملاً صالحاً و لا يشرك بعباده ربه احداً»(سوره كهف آيه 110) هركس اميد لقاي پروردگارش را دارد بايد عمل صالح انجام دهد و كسي را در عبادت پروردگارش، شريك نكند. در شأن نزول اين آيه آمده است: شخصي خدمت حضرت‌ پيامبر(ص) آمد و گفت: يا رسول‌الله(ص)، من در راه خدا انفاق مي‌كنم و صله‌رحم بجا مي‌آورم و اين اعمال را فقط بخاطر خدا انجام مي‌دهم، اما هنگاميكه مردم از اين اعمال سخن مي‌گويند و مرا ستايش مي‌كنند، مسرور و خوشحال مي‌شوم، اين اعمال من چگونه است؟ پيامبر(ص) سكوت كرد و سخني نگفت تا اينكه اين آيه «فمن كان يرجوا ... نازل شد».)

رعايت مراحل اخلاص[26]
اخلاص در 3 مرحله لازم است و رعايت آن ضروري است: قبل از عمل، هنگام عمل، و بعد از عمل. قبل از عمل، تصميم به انجام هر كاري داريم، بايد ذهن را از هر نوع شائبه، ريا و اطاعت غيرخدا تخليه كنيم، اصولاً بايد ديد، محرك اصلي براي اقدام به كار مورد نظر، چه چيز است، آيا انگيزه‌هاي شيطاني و حالات زشت نفساني است؟ يا واقعاً فقط جلب رضايت خدا و بر حسب وظيفه شرعي و قربةالي‌الله دست به كار زده است و در هنگام عمل نيز دقت لازم را بايد نمود زيرا چه بسا اشخاص مدخل و آغاز كارشان نوراني است و با نيتي پاك شروع به كار مي‌كنند ولي در هنگام عمل، بعضي از اغراض نفساني آنها را به دام انداخته و چنان گرفتار وسواس شيطاني مي‌شوند كه كاملاً در جهت انحراف قرار مي‌گيرند. درست همان موقع كه مشغول كار مقدس هستند فكر مي‌كنند كه ما اين كار را كامل و جامع انجام مي‌دهيم تا شاهدان و ناظران را به سوي خود جلب كنيم و از رفتار ما خوششان بيايد. اما بعد از عمل نيز بايد مواظبت كرد كه شيطان آن را ضايع نكند. بيچاره بعضي از مردم كه با زحمت فراوان نيت را خالص مي‌كنند و عمل را نيز به سلامت و بدون ريا به پايان مي‌رسانند ولي بعد از اتمام آن، پي‌در‌پي در مقام شرح و بيان آن بر‌مي‌آيند و از مردم متوقع تكريم و تحسين و پاداش هستند. بي‌شك اين مرحله از دو مرحله قبل سخت‌تر است، همانطور كه در بيان حضرت امام صادق(ع) آمده است: «الا بقا علي العمل حتي يخلص اشد من العمل». «نگهداري كار خير از خود كار خير سخت‌تر است». راوي گفت: نگهداري از عمل چيست؟ فرمود: مردي صله‌اي مي‌كند و خرجي در راه خداي يگانه مي‌نمايد و ثواب كار خير در نهاني براي او نوشته مي‌شود، پس آن را ياد‌آوري مي‌كند و اظهار مي‌كند و از دفتر كار خير نهاني محو مي‌شود و در دفتر كار خير عياني نوشته مي‌شود و باز آن ياد‌آوري مي‌كند و اظهار مي‌دارد و يك عمل ريا و خود‌نمايي براي او نوشته مي‌شود...

اسباب و عوامل اخلاص:
در اين مبحث از كلمات قصار المؤمنين(ع) استفاده كنيم:
1ـ «سبب الاخلاص أليقين» يقين منشاء اخلاص است.
2ـ «الاخلاص ثمره يقين» اخلاص ميوه يقين است.
3 ـ «علي‌ قدر قوه الدين يكون خلوص النيه» خلوص انسان به اندازه قوت دين اوست.
4 ـ «ثمره العلم اخلاص العمل» اخلاص ميوه علم و معرفت است.
5 ـ «اول الاخلاص الياس مما في ايدي الناس» سرآغاز اخلاص نااميدي از ما، سوي‌ الله است.
6 ـ «قلل الامال تخلص لك الاعمال» آرزوهايت را كم كن تا اعمالت خالص شود.
7 ـ «اخلاص ثمره العباده» اخلاص ميوه عبادت است.
نتيجه آنكه اخلاص محصول، يقين، قدرت ايمان، علم، قطع اميد از مردم، كم كردن آرزوها و عبادت پروردگار است.

آثار و فوايد اخلاص در كار:
1ـ بصيرت و نورانيت دل و عمل خالص تا آن حد در اسلام مورد اهميت است كه در حديثي پيامبراسلام(ص) مي‌فرمايند: كسي كه چهل روز اعمال خود را خالصانه انجام دهد خداوند چشمه‌ي حكمت و دانش را از قلبش بر زبانش مي‌گشايد.[29]
2ـ حكمت و معرفت: حكمت و معرفت نيز از آثار و فوايد اخلاص است كه در روايت فوق آمده است.
3ـ خضوع تمام به سوي الله در برابر انسان مخلص.
4ـ كفايت امر و درمانده نشدن در كارها. قال الله عزوجل: «اطلع علي قلب عندنا علم منه حب الاخلاص لطاعتي و توجهي و ابتغا مرضاتي الا توليت تقويمه و سياسته».[30]
5ـ خداوند عزوجل فرمود: «اگر بنده خود را دوستدار اخلاص و خدا‌جو يابم اداره امور او را شخصاً به عهده مي‌گيرم «كار او را به ديگران واگذار نمي‌كنم».
6 ـ سعادت و كاميابي: امير‌المؤمنين(ع) مي‌فرمايد:[31] اخلصوا اعمالكم تسعدوا. «اعمال خود را خالص كنيد تا سعادتمند شويد».
7 ـ بالا رفتن اعمال و قبولي آن:[32] پيامبراكرم(ص) مي‌فرمايد: اي مردم اعمالتان را براي خدا متعال خالص كنيد. زيرا خدا عملي را مي‌پذيرد كه فقط براي او باشد.

اهميت كار و ارزش كارگر در اسلام:[33]
بقاي جهان بشريت تمام ملت‌ها و تكامل مادي و معنوي انسان‌ها، هميشه در پرتو كار و كوشش بوده زيرا همه مي‌دانيم كه بشر در هر زماني بواسطه كار و فعاليت نيازمندي‌هاي خود را تأمين كرده و به زندگي خود نشاط بخشيده است. جامعه بشريت در اثر تلاش و كار، غذاي خود را از علف بيابان به بهترين خوراكي‌هاي لذيذ رسانيده و چراغ خود را از شعله‌هاي آتش و شمع به برق و مركب خود را از حيوان به هواپيما و منزلشان را از غارها به كاخ‌هاي آسمان خراش و لباس‌هاي خود را از لباس‌هاي خشن و به قواره در عالي‌ترين و زيباترين لباس‌هاي مد و غيره تبديل نموده است. و بالاخره انسان با كار و تلاش توانسته اكثر مشكلات فردي، اجتماعي و معنوي خود را از بين برده و بسياري از نابساماني‌ها و دردها و محروميت‌ها، گرفتاري‌هاي خود را برطرف نموده و رشد فكري و روحي، علمي و اخلاقي خود را بدست آورد. ترديدي نيست كه اكثر بدبختي‌هاي مادي و معنوي جامعه و تمام ذلت‌ها، فقرها، محروميت‌ها و مفاسد فردي و اجتماعي مردم به واسطه بيكاري و تنبلي و هوسراني است. چنانكه بيشتر تجاوزات به مال، جان و نواميس جامعه و افتادن در دامن ستمگران و گرفتاري به اعتيادهاي خطرناك و آلودگي به زشتي‌ها و گناهان در اثر سستي و بيكاري و تن‌پروري بوده است. و از آنجا كه دين مقدس اسلام تنها دين كامل و جاودانه و صحيح الهي است كه براي سعادت دنيا و آخرت مردم و تكامل مادي و معنوي آنان نازل گرديده و در تمام شئون فردي و اجتماعي انسان‌ها و از جمله در مورد كار و تلاش و كوشش در جلوگيري از بيكاري و سستي عالي‌ترين قانون و بهترين برنامه را دارد. ارزش و اهميت واقعي كه اسلام 14 قرن پيش با عناوين مختلف و بيانات گوناگون براي كار و كارگر بيان كرده هنوز بشر به آن پي نبرده است لذا به چند قسمت از آنها اشاره كرده و نمونه‌هايي از روايات اسلامي را در مورد آنها نقل مي‌نماييم.

1. كار بالاترين عبادت:[34]
اسلام كار و طلب روزي حلال را بالاترين عبادت، معرفي نموده است چنانكه پيامبراكرم(ص) مي‌فرمايد: «العباده سبعون جزاً افضلها طلب الحلال». عبادت 7 جز دارد برترين آنها كار و كوشش براي بدست آوردن روزي حلال است.

2. كار بالاترين جهاد:[35]
با آنكه جهاد و فداكاري در اسلام ارزش ويژه‌اي دارد ولي كار مثل آن و بلكه از آن برتر معرفي شده است. چنانكه امام صادق(ع) مي‌فرمايند: «الكار لعياله كالمجاهد في سبيل‌الله». آنكس كه براي تأمين احتياجات عايله‌اش تلاش كند مثل آنست كه در راه خدا جهاد مي‌كند. و امام رضا(ع) فرمود: آنكس كه(با كار و تلاش) از فضل و بركت خداوند طب روزي مي‌كند كه نيازهاي عايله‌اش را فراهم نمايد از جهاد‌كننده در راه خدا پاداشش بيشتر است.

3. كار موجب عزت و بزرگي:[36]
معلي ‌بن خنيس مي‌گويد: امام صادق(ع) مرا ديد كه دير به بازار در محل كار خود مي‌روم فرمود: اعذ الي عزك. «صبح زود بطرف عزت و بزرگي خود بيرون برو». برخلاف كساني كه كار را براي خود ننگ مي‌دانند يا به كارگر به چشم حقارت نگاه مي‌كنند، رئيس مذهب شيعه، كار را سبب و عزت كارگر مي‌داند.

4. كار، ايمان و مردانگي:[37]
امام صادق(ع) فرمود: اصلاح المال من الايمان. «كار و تلاش كردن» اصلاح و تربيت و تنظيم مال از ايمان است. و در جاي ديگر فرمود: بر تو باد كه مال خود را اصلاح نمايي، چه اين از بزرگواري است و موجب بي‌نيازي از افراد پست مي‌گردد.

5. كار و تكامل عقل:[38]
امام صادق(ع) فرمود: التجاره تزيد في العقل. «تجارت عقل را زياد ميكند.»

6. كار كردن اطاعت از خداست:[39]
محمد‌ بن منكدر مي‌گويد: امام باقر(ع) را در روز گرمي مي‌ديدم كه كار مي‌كرد و عرق از او مي‌ريخت، با خود گفتم: سبحان‌الله. پيرمردي از بزرگان قريش با اين حالت و در اين وقت گرما در طلب دنياست، بايد او را نصيحت كنم، خدمتش رفتم و بعد از سلام گفتم: خدا شما را اصلاح كند. بزرگي از بزرگان قريش با اين حال و در اين وقت در طلب دنيا(بايد) باشد؟ آيا فكر نمي‌كني در اين حالت مرگت فرا برسد؟ فرمود: اگر در اين حال مرگم برسد. در وقتي رسيده كه در يكي از طاعت‌هاي خدا مي‌باشم.

7. كار موجب كمال:[40]
پيامبراكرم(ص) فرمود: نعم العون علي تقوي الله الغني. بي‌نيازي كه از كار و تلاش پديد مي‌آيد چه كمك خوبي است به تقوي الهي و ترك گناه و آن حضرت عرض مي‌كند: خدايا به نان ما بركت ده و ميان ما و آن جدايي ميانداز. چه اگر نان نباشد ما نماز نمي‌خوانيم و روزه نمي‌گيريم و واجبات پروردگارمان را انجام نمي‌دهيم.

8. ارتباط كار با سعادت آخرت بشر:[41]
امام صادق(ع) فرمود: «لاخير فيمن لا يحب جمع‌المال من حلال يكف به وجهه و يقض به رديفه و يصل به رحمه» نيكي و خير(خوبي و كمال) نيست در كسي كه گردآوردن مال را(از راه حلال) دوست نمي‌دارد كه بوسيله آن آبروي خود را حفظ كند و بدهكاريش را بدهد و با كمك به خويشانش صله‌رحم بجاي آورد. «شخصي به آن حضرت عرض كرد: من دنيا را دوست مي‌دارم و علاقه‌اي موجب هلاكت من نيست؟ امام فرمود: دنيا را براي چه مي‌خواهي؟ عرض كرد براي اينكه احتياجات خود و عيالم را تأمين كنم و به واسطه آن صله‌رحم به جا آورم و به فقرا كمك كنم و حج و عمره انجام دهم. آن حضرت فرمود: اين طلب دنيا نيست، بلكه طلب(سعادت) آخرت است.

9. پيغمبراكرم(ص) و ائمه(ع) كار مي‌كردند:[42]
تمام پيامبران و اولياء خدا كار و تلاش مي‌كرده‌اند به ويژه پيغمبراسلام(ص) و ائمه(ع). چنانچه امام صادق(ع) مي‌فرمايد: «كان رسول‌الله يحلب عنز اهله.» رسول خدا براي خانواده‌اش شير مي‌دوشيد و امير‌مؤمنان(ع) هيزم(از باغ و صحرا) مي‌آورد و سقايي براي مردم مي‌كرد و(در خانه را) جاروب مي‌نمود و حضرت فاطمه(س) آرد را خمير مي‌كرد و نان مي‌پخت و باز آن حضرت فرمود: رسول‌اكرم(ص) با دست خود هسته خرما مي‌كشت و علي(ع) سنگ و زمين را مي‌شكافت و كشاورزي مي‌كرد و قنات حفر مي‌نمود و با دست‌رنج خود هزار بنده را آزاد مي‌كرد. و علي‌ ‌بن حمزه مي‌گويد موسي ‌بن جعفر(ع) را ديدم در زمين خود كار مي‌كرد و عرق از بدنش مي‌ريخت، عرض كردم: جانم به قربانت مردها كجا مي‌باشند كه آنها كار كنند؟ فرمود: اي علي با دست خود كار كرده در زمين خود كسي كه از من و پدر من بهتر بوده است. گفتم: چه كسي؟ فرمود: رسول‌خدا(ص) و امير‌المؤمنين(ع) و پدرانم تمام آنها با دست خود كار مي‌كردند و اين عمل پيامبران و فرستادگان و اوصياء و صالحان بوده است.

مفاسد و زيان‌هاي بيكاري و سستي از نظر اسلام:[43]
بيكاري، سستي، تنبلي مفاسد و زيان‌هاي فراواني به دنبال دارد و لذا در اسلام نيز سخت از آن نكوهش شده است كه در اين بحث ضمن هفت عنوان در ذيل بيان شده است.

1ـ بيكار، مورد غضب خداست:[44]
همان‌طور كه كار ارزشمند، بالاترين عبادت، جهاد، اطاعت خدا و موجب عزت است و كارگر محبوب پروردگار عالم است، بيكاري زشت و نكوهيده و نادرست و شخص بيكار مورد غضب خدا و نفرت خلق است. امام صادق(ع) نقل مي‌كند: «ان الله يبغض كثره النوم و كثره الفراغ». «خواب زياد و بيكاري زياد مورد غضب خداست». و حضرت موسي‌بن جعفر(ع) فرمود: «ان‌الله عزوج ليبغض القبر النوام ان الله يبغض العبد الفارغ.»[45] و «به راستي كه خداوند خشم دارد به بنده‌اي كه زياد بخوابد و شخص بيكار ورد غضب خداوند است.»

2ـ بيكار عقلش كم مي‌شود:[46]
كار و فعاليت، فكر و مغز انسان را به كار انداخته و عقل و تدبير را زياد مي‌كند چنانچه امام صادق(ع) مي‌فرمايد: «التجاره تزيد في العقل»[47] «تجارت و كار عقل را زياد مي‌گرداند.»

3ـ بيكار، دعايش مستجاب نمي‌شود:[48]
انتظاري كه فرد بيكار، بدون تلاش دارد كه دعايش و احتياجاتش تأمين شود، بيجا بوده و همان‌طور كه پيامبر(ص) فرمود: پنج دسته دعايشان به اجابت نمي‌رسد، يكي از آنها را فرمود: «رجل جلس في بيته و قال اللهم ارزقني و لم يطلب».«مردي كه در خانه خود بيكار بنشيند و بدون اينكه دنيا تلاش و طلب روزي برود، بگويد: خدايا روزي نصيب من كن، دعايش مستجاب نمي‌شود.»

4ـ بيكاري و فقر:[49]
شكي نيست كه با كار و تلاش چرخ‌هاي اقتصادي به راه افتاد. و نيازمندي‌هاي مردم فراهم مي‌شود و بيكاري سبب ركود اقتصادي و پايين آمدن سطح توليد و موجب كمبود و درماندگي و فقر مي‌شود. و همان‌طور كه امام صادق(ع) در پاسخ به فضيل ‌بن يسار كه گفت: من امروز بيكارم، فرمودند، كذلك تذهب اموالكم و اشتد عليه «همين‌طور(با بيكار بودن) مال‌هاي شما از بين ميرود و فقير مي‌گرديد و سخت او را مورد نكوهش و توبيخ قرار داد و نيز مي‌گويد: من كار را ترك كرده بودم(و فقير و بي‌سرمايه شدم) امام صادق(ع) فرمود: هرگز، چنين(بيكار) مباش، درب مغازه خود را باز كن وسايل كارت را پهن كن و از پروردگارت روزي بخواه.

5ـ بيكار از رحمت خدا بدور است:[50]
كسي كه كار و تلاش نمي‌كند كه مخارج خود و عايله‌اش را تأمين كند و گوشه‌اي از بار جامعه را بر دوش نمي‌كشد بلكه خود و عايله‌اش سر‌باري بر دوش جامعه مي‌باشند، ملعون و از رحمت خداوند به دور است، چنانكه پيامبر(ص) فرمود: «ملعون من التي كله علي الناس.» ملعون است هركس كه(كار و تلاش نمي‌كند) و بار و زحمت خود را بر جامعه تحميل كرده است. و در حديث ديگر فرمود: «ملعون‌ ملعون من يضيع من يحول» «ملعون از رحمت خدا به دور است، كسي كه(بيكار بوده و با درمانده كردن) عايله‌اش را ضايع و بي‌ارزش كند.»

6ـ كم‌كاري بزرگترين عامل بدبختي:[51]
همان‌طور كه بيكاري زيان‌بار و بيكار مورد نكوهش است. كم‌كاري، سستي و تنبلي نيز نكوهيده و موجب ضرر است و فرد سست، بي‌حال و كم‌كار در امور دنيا و آخرت عقب ‌افتاده و ضرر مي‌بيند، لذا، همان‌طور كه در روايات اسلامي از بيكاري مزمت و نكوش شده از كم‌كاري و سستي نيز ملامت شده است، چنانكه امام باقر(ع) مي‌فرمايند: «اين لا بغض الرجل ان يكون كسلانا عن امر دنيا و من كسل عن امر دنياه فهو من امر آخرته اكسل»: «من دشمن مي‌دارم مردي را كه در كار دنيايش بي‌حال و سست باشد و در كار آخرتش سست‌تر است» و امام صادق(ع) نيز فرمود: «كسي كه در كار عبادت و نمازش سست باشد خير(و خوبي) در آخرتش نيست و كسي كه در اداره امور زندگيش سست و بي‌حال باشد خير(و خوشبختي) در كار دنيايش نمي‌باشد» و نيز فرمود:«عدو العمل الكسل» «سستي و بي‌حالي دشمن كار است».[52]

گزيده‌اي از سخنان حضرت امام خميني(ره) پيرامون كار و كارگر:
اسلام براي كارگر ارزش و براي كار ارج قايل است و ارزش و احترام. يعني همانطور كه يك فرد عالم، يك مرد مجاهد را توصيف مي‌كند، فرد كارگر، زارع، هر كارگري را مي‌گويد همه‌شان مثل همند. مثل شانه‌اي كه اين رگ‌هايي كه دارد، همه هم‌قد هستند، مثل هم هستند... .
داشتن استقلال در امور:
ما بايد ادراك اين موضوع را كنيم كه ما در هر كجا كار مي‌كنيم در امر كشاورزي كار مي‌كنيم، بايد خودمان به خودمان تلقين كنيم كه ما مستقل‌ايم و ما بايد مستقل باشيم و نبايد دستمان را به ديگري دراز كنيم براي اموري كه كشورمان محتاج است.
نظم در كارها:
يك مطلب كه بايد كارگران كارخانه‌ها، كارگران معادن و همه كارگران در هر جا كه هستند و كارمندان در هر جاي كشور هستند توجه به آن كنند اينست كه نظم را در هر كجا هست مراعات كنند. اگر بنا باشد در محيط كاري با بي‌نظمي بخواهند انجام عمل كنند، اين بي‌نظمي موجب مي‌شود كه آنها نتوانند به وظايف اسلامي خودشان، به وظايف ملي خودشان عمل كنند. پس لازمست كه همه كارگرها و كارمندان به يك نظم خاصي و يا گوش كردن به آنهايي كه در رأس‌اند عمل كنند كه به نتيجه مطلوب انشا‌الله برسند.

حقوق كارگر از ديدگاه اسلام:
تعيين مزد قبل از كار:[53]
اسلام مي‌گويد: هركس مي‌خواهد كارگري را به كار گيرد، نخست بايد مزد او را تعيين كرده و به وي صريحاً اعلام نمايد تا كارگر در صورت تمايل و رضايت به انجام آن كار اقدام نمايد. اين حقيقتي كه با صراحت در روايات اسلامي به آن توجه شده است كه چند نمونه در ذيل ذكر مي‌كنيم:
1ـ «نهي رسول‌الله(ص) ان يستعمل اجيرا حتي يعلم ما اجرته» از اينكه كسي كارگري را پيش از تعيين مزدش بكار گيرد منع فرمود. و امام صادق(ع) مي‌فرمايند: هركس ايمان به خدا و روز قيامت دارد، تا وقتي مزد كارگري را به او اعلام نكرده است او را به كار نگيرد.

2ـ توافق در كار:[54]
اسلام هرگز اجازه نمي‌دهد كه فرد يا مؤسسه و حتي دوست، شخصي را به زور بدون رضايت و توافق او به كاري اجبارش كند، چنانكه علماي اسلام يكي از شرايط صحت و مشروعيت اجاره و كار گرفتن را ميل و اختيار او ذكر كرده‌اند(و در صورتي كه كارگر نابالغ باشد، ميل و رضايت او بي‌اعتبار است(چون، ممكن است او را فريب دهند و حقوقش را كامل ندهند) در درستي و صحت اجاره و بكارگيري او اجازه از ولي و سرپرست او را لازم دانسته‌اند و...)

3ـ شتاب در پرداخت مزد:
اسلام همانطور كه در تعيين مزد كارگر و رضايت او در اشتغال بكار سفارش كرده است، در فوريت پرداخت مزد كارگر نيز تأكيد كرده است، تا جايي كه مي‌گويد: به مجرد اينكه كارگر دست از كارش كشيد هنوز عرق كارش خشك نشده بايد مزد او به وي پرداخت شود كه چند نمونه روايت ذيل آمده است.[55]
1ـ هشام‌بن‌ حكم از امام صادق(ع) نقل مي‌كند در مورد كارگري كه كار كرده است فرموده: «لا يححف عرقه حتي تعطيله اجرته.» «كارگر را تا عرقش خشك نشده اجرتش را به او بده»...
2ـ شعيب مي‌گويد:[55] ما عده‌اي كارگر گرفته بوديم كه در باغستان امام صادق(ع) كار مي‌كردند و آخرين كارشان عصر بود، وقتي كه عصر شد حضرت به نماينده‌اش فرمود: اعطهم اجور هم قبل ان يحف عرقهم. تا عرقشان خشك نشده است اجرت و مزد آنها را پرداخت كن. علماي اسلام نيز ضمن لزوم تعيين مزد كارگر گفته‌اند، در صورتي كه تأخير پرداخت مزد كارگر را با او شرط نكرده باشند فورا با شتاب بايد مزد او را پرداخت كنند.

4ـ نكوهش در ندادن حق كارگر:[56]
رسول‌اكرم(ص) در اين‌باره فرمود: هركس از نظر مزد به كارگرش ستم كند(كه مزد او را ندهد يا كم يا دير بدهد) خداوند عمل نيك او را تباه مي‌سازد و بوي بهشت را بر او حرام مي‌كند. و هم فرمود: «من خيرا اجره فعليه لعنه الله». و نيز فرمود، هركس مزد كارگرش را ندهد لعنت خدا بر اوست. امام صادق(ع) فرمود: «اقذر الذنوب ثلاثه، قتل البهيمه و حبس مهر المرئه و من منع الاجير اجره». امام صادق(ع) فرمودند: پست‌ترين گناهان سه چيز است، بدون جهت كشتن حيوانات، خوداري كردن از دادن مهر همسر و كسي كه مزد كارگرش را ندهد.

5 ـ نكته اخلاقي:[57]
ناگفته پيداست كه كارگر منحصر نيست كه كسي كه در اداره، كارخانه، مراكز صنعتي، كشاورزي، تجاري و... كار مي‌كند بلكه هركس در هر جايي زحمت مي‌كشد و كار مشروع سودمندي انجام مي‌دهد، حتي زني كه كارهاي خانه‌اش را انجام مي‌دهد كارگر محسوب شده و ارزشمند است و حقوق او بايد رعايت شود. پيامبراكرم(ص) فرمود: «مهنه احد كن في بيتها تدرك جهاد المجاهدين انشا‌الله» زحمت و كار شما زن‌ها در منزلتان موجب رسيدن به پاداش مجاهدان است و علي(ع) فرمود،[58] «جهاد المرئته، حسن التبعل». «جهاد زن، خوب شوهر‌داري كردن او است» و نيز رسول‌اكرم(ص) فرمود: هر زني كه هفت روز، در خانه به شوهرش خدمت كند، هفت درب دوزخ بسته مي‌شود و هشت درب بهشت برايش، باز مي‌شود كه از هر دربي بخواهد داخل گردد.(لذا مردها بايد حقوق همسران خود را كه در خانه زحمت مي‌كشند رعايت كنند، چنانكه زنان نيز بايد مواظب باشند كه با بعضي رفتار زشتشان با شوهر، پاداش خود را از بين نبرند، چنانكه پيامبر(ص) فرمود:[59] هر زني كه شوهرش را با زبانش اذيت كند اول كسي است كه داخل آتش مي‌شود و هيچ عمل نيكي از او قبول نمي‌گردد.)

بهترين كارها:[60]
اگر چه تمام كارها مشروع و سودمند چنانكه روشن و واضح است از نظر اسلام نيكو و ارزشمند بوده و بالاترين عبادت است، همان‌گونه كه پيامبراكرم(ص) فرمود: «العباده سبعون جز أفضلها طلب الحلال». عبادت هفت جز دارد و برترين آنها طلب روزي(و كار) حلال و(سودمند كردن) است.»

اهميت عمل:[61]
اهميت عمل از نظر اسلام تا جايي است كه امام صادق(ع) در حديثي كه از ايشان نقل شده است «عمل را تمام ايمان مي‌داند» و مي‌فرمايد: «الايمان عمل كله» و امام علي(ع) راه شناخت مؤمن را «عمل او مي‌داند» و مي‌فرمايد: «المؤمن بعمله» چنانچه از متن تعاليم ديني استفاده مي‌شود، عمل منبعث از معرفت و يقين براي مؤمن، نه تنها عبادت است، بلكه ايمان را به «عمل» تعبير كرده‌اند. يادآوري اين نكته ضروري است كه منظور از عمل مجموعه رفتارهاي فردي و اجتماعي بر اساس موازين ديني است.

عمل امري است كيفي و نه كمي:[62]
تعبير آيات الهي از عمل به «عمل صالح»(و علموا الصالحات) و «بهترين اعمال»(احسن عملاً) مبين اين مطلب است كه از نظر اسلام، اصل بر كيفيت عمل است و نه كميت آن. چنانكه امام صادق(ع) در تعبير آيه شريفه «احسن عملاً» مي‌فرمايند: ليس يعفي اكثر عملاً، و ليكن اصوبكم عملاً... ثم قال: «الابقا علي العمل حتي يخلص من العمل» «معناي اين عبارت(آيه شريفه) زيادي عمل(كميت) نيست. بلكه درستي عمل منظور است... بعد فرمودند: اصرار بر عمل تا به درجه خلوص برسد، از نفس انجام آن پر‌اهميت‌تر است».

عمل صالح با نيت و قصد قربت به خدا توأم است:[63]
چنانكه حضرت علي(ع) مي‌فرمايد: «صلاح العمل بقدر صلاح النيه» «هر اندازه نيت صالح باشد عمل، صالح خواهد بود». در اسلام نيت، اساس عمل است و امام علي(ع) در غررالحكم مي‌فرمايد: «نيت اساس عمل است»

همكاري در كار:[64]
تعاون و همكاري هميشه مورد تأكيد اسلام بوده است. زيرا همكاري در كارها، علاوه بر اينكه سرعت و شتاب كار را افزايش مي‌دهد، به همان مقدار، جامعه سريع‌تر از نتيجه كار بهره‌مند مي‌شود و جريان اقتصادي، جان تازه‌اي مي‌گيرد و روحي اجتماعي تقويت، و الفت و محبت را بين افراد افزون مي‌گرداند بدون جهت نيست كه اسلام قدرت و عنايت خداوند را در آنجايي مي‌داند كه همكاري و هماهنگي باشد و مي‌فرمايد: «يدالله مع الجماعه» سيره پيامبراسلام(ص) اين بود كه در كارها همانند ديگران شركت مي‌فرمود، چنانكه در ساختن مسجد قبا خود نيز، سنگ و گل حمل مي‌نمود تا اولين مسجد در اسلام با كمك همكاري مسلمانان ساخته شد. روزي كه خبر حمله دشمنان به مدينه رسيد و قرار شد تا براي افزايش قدرت دفاعي، گرد شهر مدينه خندقي حفر كنند و هر چند نفر از مسلمانان قطعه‌اي از زمين را براي كندن خندق تعيين كردند، پيامبر(ص) نيز همانند ديگران سمي برداشت تا در اين كار عظيم با ساير مسلمانان همكاري داشته باشد. در سفري كه پيامبراسلام(ص) به همراه جمعي از يارانش داشتند، مي‌خواستند براي تهيه غذا گوسفندي را بكشند يكي ذبح گوسفند و ديگري پوست كندن و سومي پختن آن را به عهده گرفت كه پيامبر(ص) فرمود: «و علي جمع الحطبه» «من هيزم جمع مي‌كنم». عن‌النبي(ص) انه قال: «تحت ظل العرش يوم لاضل الاضله، رحل خرج ضارباً في‌الارض يطلب من فضل‌الله ما يكف به نفسه و يعود به علي عياله» از پيامبراكرم(ص) نقل شده است كه فرمود: روز قيامت سايه عرش الهي بر سر آن مردي قرار مي‌گيرد كه براي تأمين مخارج زندگي خود و عايله‌اش از خانه خارج گردد و با تكيه بر عنايت خداوندي در روي زمين به جستجو و تلاش بپردازد.

كار و شخصيت در اسلام:[65]
روي عن‌الكاظم انه قال: «الأس مما في ايدي الناس عز المومن في دينه و مروته في نفسه و جلالته في عسيرته، مهابته عند عياله و هو اغني الناس عند نفسه و عند جميع الناس. امام موسي‌بن‌ جعفر(ع) فرموده است. «از مردم قطع اميد كردن و از ثروتشان چشم پوشيدن و به درآمد كار خود قانع بودن، براي مرد با ايمان مايه عزّ ديني و روح جوانمردي و شرف دنيوي است. چنين انساني در نظر مردم بزرگ و بين فاميل خود محرم و محيط خانواده‌اش داراي هيبت و عظمت خواهد بود او در ضمير خود و در نظر ديگران بي‌نيازترين مردم است...»

عزت در سايه كار:[66]
«عن زراره عن الصادق(ع): ان رجلاً أتاه فقال: انني لا احسن ان اعمل عملاً بيدي، و لا احسن ان اتجر، و انا محارف محتاج. فقال(ع) اعمل و احمل علي رأسك واستغفن عن الناس» زراره مي‌گويد: مردي به حضور امام صادق(ع) آمد، عرض كرد: دست سالمي ندارم كه با آن كار كنم، سرمايه ندارم تا با آن تجارت كنم، مرد محروم و مستمندي هستم، چه كنم؟ امام صادق(ع) مي‌ديد كه سر آن مرد سالم است و مي‌تواند طبق رسوم محلي با آن كار كند راضي نشد عزّ و شرفش با گدايي از مردم در هم بشكند، به وي فرمود: با سرت بار‌بري كن و خود را از مردم، مستغني و بي‌نياز بدار.

محكم‌كاري:[67]
قال النبي(ص): ان الله تعالي يحب اذا عمل احدكم عملاً ان يتقنه: پيامبراكرم(ص) فرمود: خداوند متعال دوست مي‌دارد زمانيكه يكي از شما كاري را انجام مي‌دهد، محكم كار باشد.»

كارهاي روزانه:[68]
قال علي(ع) لما لك الشتر: «وامض لكل يوم عمله، فان لكل يوم ما فيه.» «امير‌المؤمنان علي(ع) به مالك اشتر فرمود: كار هر روز را همان روز انجام بده. چون براي هر روز، كاري مخصوص است.»

خطر بيكاري:
«كان رسول‌الله(ص) اذا نظر الي الرحل ما عجبه مال: هل له حرفه؟ فان قالو: لا، قال: سقط من عيني. قيل: و كيف...» سيره رسول‌الله اين بود كه هرگاه به مردي نگاه مي‌كرد و از لحاظ جسمي نظر او را جلب مي‌نمود، سؤال مي‌فرمود: آيا شغل و حرفه‌اي داري؟ اگر در پاسخ مي‌گفتن شغلي ندارد، مي‌فرمود: از چشمم افتادي. به آن حضرت عرض مي‌شد چگونه شخصيت او در نظر شما تنزل كرد؟ مي‌فرمود؟ آنگاه كه مؤمني داراي شغل و حرفه‌اي نباشد، براي تأمين مخارج زندگي خود، دينش را مي‌فروشد.(بحار ج103 صفحه 9)

شگفتي‌هايي از گفتار كوتاه امام علي(ع):[69]
(نامه‌اي به يكي از حاكمان) كارهايي در امر حكومت هست كه ناچار خودت بايد به انجام برساني از جمله پاسخگويي به برخي نامه‌هاي كارگزارانت كه از عهده دبيران بيرون است و آنها قدرت و تصميم و توان اجابت ندارند، يا برآوردن بعضي نيازهاي مردم كه همكاران و مسؤلان برجسته‌ات از انجام آنها ناتوانند.(سپردن كار به اهل فن و اهل كار، تقسيم‌بندي كارها بنا به استعدادها و توانايي‌هاي اشخاص، رده‌بندي كارها براساس اهميت، تأكيد به انجام امور در اين گفتار كوتاه به خوبي بيان شده است) در جاي ديگر آمده است. «كار هر روز را همان روز به پايان برسان و به روز ديگر مگذار، كه براي هر وظيفه و كاري است و... در اينجا هم به(فرصت‌شناسي و نظم در كارها و تقسيم‌بندي كارها براي هر روزي اشاره شده است). و در جاي ديگر آمده(كار خير را انجام دهيد و آن را كوچك نشماريد كه نيكوي كوچك بزرگ است و اندكش بسيار است.) «آنكس كه مردم را به نيكوكاري وادار كند همچون نيكوكاران است و آنكس كه مردم را به بدي وا‌دارد و با نيكي بستيزد، دشمن خدا و انسان‌ها است. نيكي را با ريا‌كاري انجام مده و از شرمگيني، كار خير را رها مكن، كسي كه كار نيك را از بد نشناسد همچون چارپايانست.

گذري در نهج‌البلاغه:
در اين كتاب ارزشمند نهج‌البلاغه در مورد ارزش كسب و كار چنين آمده است:[70] «علامات المتقين ... و تجعلا في فاقه و صبرا في شده و طلبا في حملال و نشا طا في هدي، و تحرجا عن طمع يعمل الاعمال الصالحه و هو علي وجل» و از نشانه‌هاي پرهيزكاران اين است كه... «با داشتن علم بردبار، در توان‌گري ميانه‌رو، در عبادت فروتن، در تهيدستي آراسته، در سختي بردبار، در جستجوي كسب حلال، در راه هدايت شادمان و پرهيز ‌كننده از طمع‌ورزي، مي‌باشد اعمال نيكو انجام مي‌دهد و ترسان است و...» در جاي ديگر اين كتاب در مورد ضرورت كار و تلاش در قسمت حكمت 150/5 آمده است: «...؛ تغليه نفسه علي ما يظن، و لا يغلبها علي ما يستقين، يخاف علي غير، بادني من، ذنبه، و يرجو لنفسه باكثر من عمله و...» «...، براي ديگران كه گناهي كمتر از او دارند نگران، و بيش از آنچه كه عمل كرده اميدوار است، اگر بي‌نياز گردد مست و مغرور شود. و اگر تهيدست شود مأيوس و سست شود، چون كار كند در آن كوتاهي ورزد و...» در مورد «سبقت در كارهاي نيك» چنين آمده است در قسمت حكمت 422: «افعلو الخير و لا تحقروا منه شيئاً، فان صغيره كبير و قليله كثير، و لا يقولن احدكم ان احدا اولي بفعل الخير مني، فيكون و الله كذلك، ان للخير و، الشر اهلاً و...» «كار نيك به جا آوريد، و آن را هر مقدار كه باشد كوچك نشمايد، زيرا كوچك آن بزرگ و اندك آن فراوان است و كسي از شما نگوييد كه ديگري در انجام كار نيك از من سزاوارتر است. اگر چه سوگند به خدا كه چنين است و خوب و بد را طرفداراني است كه هرگاه هر كدام از آن دو را واگذاريد، انجامشان خواهند داد. «در اين حكمت ياد شده در بالا ارزش كوچك شمردن كارهاي نيك نيز بيان شده است. در مورد «ارزش تداوم كار» در حكمت 444 چنين آمده است: «فضل الاستمرار في العمل»: «قليل مدوم عليه خير من كثير مملول منه»: خير اندك كه با اشتياق تداوم يابد، بهتر از فراواني است كه رنج‌آور باشد. در اين كتاب در مورد «علل موفقيت در كارها» چنين بيان شده است: «اجتناب من الاعمال المتنوعه» و «من اوما الي متفاوت خدلته الحيل: كسي كه به كارهاي گوناگون بپردازد، خوار شده و پيروز نمي‌گردد.» «در مورد ارزش والاي انجام‌دهنده كارها» چنين آمده است: «فضل فاعل الخير» فاعل الخير منهم و فاعل الشر و شر منه: ارزش و والاي انجام ‌دهنده كارهاي خير: «نيكوكار از كار نيك، بهتر و بدكار از كار بد بدتر است».

نتيجه‌گيري و جمع‌بندي:
انسان در نگرش اسلامي داراي كرامت و ارزش انساني است و بر او بايسته است كه پيش از هر چيز اين كرامت ذاتي را در جهان هستي پاس دارد و تدابيري بينديشد كه خود را به جايگاه شايسته برساند. و از طرفي، كار از ديدگاه اسلام وظيفه طبيعي انسان، رمز رشد و پيشرفت فرد و جامعه، راز شادابي فرهنگ‌ها، شعار و شعور انسان توحيد‌گرا، روح و جان دين محمد(ص) و پيشه شايسته كرداران خوبان بارگاه خداست. در قرآن كريم و در احكام اسلامي به ارزش كار و فرهنگ كار بهاي ويژه‌اي داده شده است. در قانون اساسي كشور آن نيز وقتي بحث از كار، كارگر و كارمند و يا بطور كلي امر اشتغال مي‌شود، به محروميت‌زدايي‌ها و برآوردن نيازهاي جامعه و فقر‌زدايي و ايجاد امكانات و شرايط لازم براي همه مردم در جهت اشتغال اشاره شده است. البته ارزش والاي نيروي كار بر كسي پوشيده نيست وقتي ما پيرو مكتبي هستيم كه پيشوايان اين مكتب تأكيد بر ارزش فوق‌العاده نيروي كار مي‌كنند، خود گواه اين امر است. تفكر كار و تلاش مثبت از حصول فرهنگ اسلامي مي‌باشد و ارتقاي انديشه و پرورش فكري نيروي كار در گروه ارزش‌گذاري صحيح براي نيروي كار و فراهم آوردن محيطي مناسب براي حمايت از آنهاست. اصول مذهبي و موازين ديني ما از كار و تلاش صرف‌نظر از بعد مادي و ظاهري آن بعنوان يك ارزش ياد مي‌كنند و از اين‌ رو به وظيفه مديران و كار‌فرمايان و سرپرستان محيط كار و روحيه كاركنان تأكيد بسيار شده است.

يك مدير موفق و توانمند در بهره‌گيري از همه توانايي‌هاي نيروي كار و تلاش مي‌كند كه البته اين امر بسيار دشوار است و مي‌توان گفت كه تنها با ارزش‌گذاري‌هاي مادي و معنوي به نيروي كار مي‌توان از همه توانايي‌هاي آنها بهره گرفت. با استناد به فرمايش حضرت علي(ع) كه كار ايمان را صيقل مي‌دهد مي‌توان به ارزش كار و نيروي كار پي برد. به اين معنا كه اهميت كار آنچنان بالاست كه در كنار ايمان مطرح مي‌شود بنابراين بايد به توسعه و ارتقاي فرهنگ كار توجه بيشتري شود. اگر هدف ما توسعه انساني است اين توسعه انساني دست نمي‌دهد مگر اينكه معتقد به توسعه اجتماعي باشيم كه توسعه اجتماعي خود در گرو اولويت‌گذاري به نيروي فكر و انديشه و تقويت روحيه اجتماعي است. بايد توجه داشته باشيم كه رسيدن به سطح مطلوب بهره‌وري در گرو داشتن عناصري آگاه، هوشمند، متعهد و نو‌آور، تحت سيستم اجتماعي و انساني در محيط كاري است. كه همه اين‌ها ميسر نمي‌باشد جز با ارتقاي فرهنگ كار. در پايان سخن بايد گفت كه خداوند آدمي را موجودي چند‌بعدي خلق كرده است و شناخته مي‌شود و بديهي است كه هر كه از ابعاد انسان نيازمندي‌هاي دارد كه نيازها بايد برطرف شود. محيط‌هاي كاري، دل‌بستگي به وظايف و مسؤليت‌ها را به صورتي منطقي و اصولي و در عين‌حال لذت‌بخش فراهم مي‌سازد و شرايط ارضاي نيازها و تمايلات عاطفي، ذوقي و معنوي كاركنان را مهيّا كنند، خود جنبه‌اي نمادين از ارزش‌گذاري براي نيروي كار است. بنابراين در محيط كاري بايد شرايطي را فراهم آورد كه هر يك از كاركنان بتوانند در رفع نيازمندي‌هاي انساني خود و خانواده و شكوفايي استعداد و نبوغ شخصيتي‌شان، تلاش و كوششي آگاهانه معمول دارند و از اين طريق زمينه ارتقاي فرهنگ كار و ارزش‌گذاري نيروي كار فراهم آيد.


پي‌‌نوشت‌ها:
[1]. «اخلاص در كار» مؤسسه پژوهشي، علمي، فرهنگي طليعه منطق، انتشارات وثوق، چاپ اول سال 79
[2]. فرهنگ معين، ج3، صفحه 2789
[3]. كتاب كار و عبادت، مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامي
[4]. نهج‌الفصاحه چاپ 10، حديث 1
[5و6]. همان كتاب جديث 233 و 579.
[7و8و9و10]. همان منبع چاپ 10 حديث 746 ـ 873 ـ 1437 ـ 2146
[11و12و13]. مستدرك الوسايل ج2 ص417
[14]. وسايل الشيعه ج12 ، ص 19
[15]. وسايل‌الشيعه ج12
[16و17و18]. مستدرك الوسايل ج2 ص 417
[19]. وسايل الشيعه ج12، ص19
[20]. وسايل الشيعه ج
[21]. من لا يحضره الفقيه ج 3 ص 98 «كتاب بهترين كارها و بدترين درآمدها در اسلام»
[22]. كتاب حديث ج 3
[23و24و25]. وسايل ج 12 ص 12، 13، 11، 3(از كتاب كار و كارگر در اسلام)
[26]. مستدرك اوسايل ج2 ص 417
[27]. اسدالغابه ج2 ص 269(كتاب كار و عبادت)
[28]. فهرست موضوعي غرر ص 92
[29]. بحار‌الانوار ج18967
[30]. اصول كافي ج2 ص 16 حديث 4
[31]. اخلاص در كار و عبادت از حائري شيرازي
[32]. سفيته البحار ج1 ص208
[33]. بحار‌الانوار ج 82 ص 136
[34]. فهرست موضوعي غرر ص 93
[35]. تفسير قرطبي ج 5 ص 80 زير آي 36 سوره نساء
[36]. وسايل ج12 باب 4(از كتاب كار و كارگر در اسلام)
[37]. وسايل ج 12(از كتاب كار و كارگر در اسلام)
[38و39و40و41و42و43]. وسايل جلد 12(از كتاب كار و كارگر در اسلام)
[44]. وسايل ج 12 حديث 9
[45]. وسايل ج 12 حديث 3
[46و47و48و49]. وسايل ج 12 حديث 1و4و9
[50]. سفيته البحار ج 1 ص 448
[51]. اهميت كار و ارزش كارگر در اسلام، دفتر امور فرهنگي تبليغات اسلامي، چاپ نشر 1377
[52]. اهميت كار و مفاسد بيكاري، دفتر امور فرهنگي، از وزارت كار و امور اجتماعي
[53]. وسايل ج 13 ص245 و ص246
[54]. تحرير الوسيله ج1
[55]. وسايل ج 13 حديث 1
[56]. شرايع الاسلام، قسمت اجاره شرط اول و شرط سوم
[57]. وسايل ج 13 ص 247
[58]. نهج‌الفصاحه ص 37
[59]. نهج‌البلاغه حكمت ص131
[60]. ارشاد ديلمي
[61]. مهم‌ترين كارها و بدترين درآمدها در اسلام، نشر تبليغات اسلامي
[62]. كافي ج2
[63]. الوافي ج1
[64]. كتاب وجدان كار، دفتر نشر برگزيده
[65]. دعائم الاسلام ج 2
[66]. سفيته البحار غني ـ به نقل الحديث
[67]. محجه البيضا ج 3
[68]. ميزان الحكمه ج 7
[69]. نهج‌البلاغه نامه 52
[70]. شگفتي‌هاي نهج‌البلاغه، فخرالدين، انتشارات بعثت

فهرست منابع و ماخذ:
[1]. اخلاص در كار: مؤسسه پژوهشي علمي فرهنگي طليعه منطق. انتشارات وثوق چاپ اول سال 79.
[2]. قرآن كريم.
[3]. نهج الفصاحه: ابوالقاسم پاينده مترجم جعفر خليلي. تهران مؤسسه فرهنگي همسايه ج1. 1378.
[4]. كتاب حديث: تأليف مجيد عارف. تهران. چاپ كوير. ج 3 ـ 1377.
[5]. فهرست موضوعي غرر: مجموعه آثار شريعتي: تنظيم بوسيله فيروزه صابر و ديگران. تهران. چاپ مدرس 1369.
[6]. اصول كافي تأليف ابن‌جعفر محمد‌بن يعقوب كليني. 339 ق. ترجم جواد مصطفوي. تهران علميه اسلامي. 1344.
[7]. اخلاق در قرآن: تأليف محي الدين حائري شيرازي. تهران. واحد مطالعات و تحقيقات فرهنگي تاريخي 1361.
[8]. سفينه البحار غني: عباس قمي. ج يك. تهران . فراهاني. كتابخانه سينايي 1363.
[9]. تفسير قرطبي: تأليف محمد قرطبي: جلد 5.
[10]. اهميت كار و تلاش كارگر در اسلام: دفتر امور فرهنگي تبليغات اسلامي. چاپ نشر. 1377.
[11]. اهميت كار و مفاسد بيكاري: دفتر امور فرهنگي از وزارت كار و امور اجتماعي.
[12]. تحرير الوسيله: مؤلف علي‌الحسين الاشكوري. پژوهشكده امام خميني(ره) و انقلاب اسلامي. ج1. 1380.
[13]. نهج‌البلاغه: ترجمه و متن عربي: مترجم محمد دشتي. انتشارات مشرقين. چاپ 3. دانش قم تابستان 79.
[14]. مكارم الاخلاق مؤلف حسن الفضل الطبرسي قرن 6. ترجمه ابراهيم مير‌باقري چاپ تهران فراهاني.
15 ـ بهترين كارها و بدترين درآمدها در اسلام: چاپ و نشر تبليغات اسلامي 1377.
[16]. غرر الحكم: تأليف عبدالواحد: محمد آموسي. ترجمه جمال‌الدين محمد خوانساري چ دانشگاه تهران. 1360.
[17]. الواني: تأليف فيض كاشاني 1091 ه.ق.(محمد‌بن شاه مرتضي) چاپ در اصفهان. مكتب علي. 1406 ه.ق.
[18]. ميزان‌الحكمه: تأليف ابوالفتح عبدالرحمن خازبن: مقدمه و تعليقات مدرس رضوي.
[19]. شگفتي‌هاي نهج‌البلاغه: تأليف فخر‌الدين. تهران. انتشارات بعثت.
[20]. كار و عبادت: مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامي. وزارت كار و امور اجتماعي. بهار سال 1377.
[21]. حقوق كارگر از ديدگاه اسلام: دفتر نشر و تبليغات اسلامي در دفتر امور فرهنگي چاپ 1377.
[22]. وجدان كار: ناشر دفتر نشر برگزيده تابستان 80 . چايخانه سلمان فارسي.
[23]. اخلاص در كار و عبادت: دفتر فرهنگ وزارت كار و امور اجتماعي. انتشارات منطق زمستان سال 1379.

هما درودی
 مجله كار و جامعه . شماره 63 . تیرماه 1384

 

   
 
کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز پژوهش و سنجش افکار سازمان صدا و سيما است.