محرم و صفر در فرهنگ مردم ايران

کتاب ,مرکز پژوهش و سنجش افکار سازمان صداوسیما | پژوهش , نظرسنجی اینترنتی , سنجش,محرم,و,صفر,در,فرهنگ,مردم,ايران,>

 
محرم و صفر در فرهنگ مردم ايران نويسنده : اصغر شعاع، علي آني‌زاده، رقيه حاج‌محمدياري، شهرزاد دوستي، الهه شايسته‌رخ
ناشر : سروش مترجم :
قيمت : 150000 سال انتشار : 1392
نوبت چاپ : اول تعداد صفحه : 498
مرکز توزيع :
موجود در منبع :موجود است
ISBN : 978-964-7378-32-1
کليد واژه :
 
مقدمه :
فرهنگ که بسترساز همه بالندگي‌هاست، هويت اصلي جامعه انساني را تشکيل مي‌دهد و حيات و زندگي پايدار را بنيان مي‌نهد. آداب، ارزش‌ها، مراسم و باورهاي فرهنگي نيز پيشينه تاريخي، فرهنگي، ديني و هويت اجتماعي هر جامعه را شکل مي‌دهند. اگرچه ارزش‌ها و هنجارها در هر جامعه به عنوان مرجع رفتار شناخته مي‌شوند، ولي بررسي آن دسته از آداب و رسوم که تجلي اعتقادات ديني هستند، از اهميتي مضاعف برخوردارند.
در آيين‌ها و مراسم بزرگ ديني، مانند سوگواري‌ها و عزاداري‌ها، به واسطه نقش و موقعيتي که افراد در برگزاري آنها ايفا مي‌کنند،‌ موقعيت اجتماعي و جايگاه آنان در ساختار اجتماعي بازتوليد مي‌شود؛ چرا که سوگواري‌ها و عزاداري‌هاي مذهبي به مثابه يکي از ارکان اصلي دينداري، تقدس، توکل و توسل را به زندگي معنوي مردم هديه مي‌دهند.
در فرهنگ ما ايرانيان، بزرگداشت اسوه‌هاي ديني، زمينه‌ساز بسياري از آيين‌هاست که به دليل تنوع جغرافيايي و قومي، سبک‌ها و گونه‌هاي متنوعي از آن به وجود آمده و از ديرباز تا امروز از نسلي به نسل ديگر منتقل شده است.
در اين ميان، بررسي آيين‌ها و سنت‌هاي گفتاري و رفتاري سوگواري‌هاي مذهبي، از آنجا که پيوند ما را با گذشته برقرار مي‌کنند، مي‌توانند راه صحيح زندگي در دنياي امروز را فراروي انسان‌ها قرار ‌دهند.
در بررسي فرهنگ ايراني، نکته بسيار درخور توجه آن است که هويت ايراني از بيست و پنج قرن تمدن كهن خود، چهارده قرن آن را در كنشي عميق با دين اسلام به سر برده است. تمدن ايراني، ظهور اسلام را فرصتي مغتنم براي رشد و اعتلاي فکري خود دانسته و با پذيرش رهاورد آسماني خاتم پيامبران، حضرت محمدمصطفي?، بالندگي و اشاعه ارزش‌هاي متعالي آن را در طول تاريخ، سرلوحه روزگار خود قرار داده است. از اين رو، فرهنگ و تمدن ايراني متأثر از آموزه‌هاي ديني و آموزه‌هاي ديني نيز تأثير پذيرفته از فرهنگ ايراني است و با ابزار اين فرهنگ گسترش يافته است.
فرهنگ شيعي متأثر از قيام عاشوراست و با شهادت‌طلبي و عزاداري براي امام حسين? عجين شده است؛ به گونه‌اي که عزاداري، نمادي از احياي ارزش‌هاي متعالي انساني به شمار مي‌رود؛ ارزش‌هايي که امام حسين و خاندان و يارانش جان بر سر آن نهاده‌اند. از همين روست که پيام‌هاي اين واقعه عظيم، ابعاد زندگي فردي و اجتماعي شيعيان را تحت تأثير قرار داده است، تا آنجا که شايد بتوان ادعا کرد در ميان آيين‌هاي معنوي - بويژه سوگواره‌ها که در نقاط مختلف کشور اجرا مي‌شود - ، فرهنگ عاشورايي، فراگيرترين و ژرف‌ترين و متنوع‌ترين آيين‌هاست و اين تنوع و گوناگوني در تمام مراحل برگزاري عزاداري محرم ديده مي‌شود؛ از آيين‌هاي پيشواز و عزاداري هفته آخر ماه صفر تا ادبيات غني، مردمي و سرشار از احساس آن.
در واقع سوگواري‌هاي مذهبي در ايران همواره با نوعي نمايش آييني همراه بوده و بسترهاي مناسبي را براي مشارکت جمعي فراهم آورده است و در اين ميان ماه محرم به عنوان زمان مقدس براي شيعيان، جلوه‌گاه عميق‌ترين و پرسوزترين سوگ‌يادهايي بوده است که ريشه آنها را بايد در باورها و اعتقادات مردم جستجو کرد.
در سوگواري‌هاي ماه محرم، باورها و منويات دروني مردم در قالب نمادها و نشانه‌هايي بيان مي‌شوند که ريشه در تاريخ و اسطوره مردم دارند و تنها زبان آنها متفاوت است؛ به گونه‌اي که گاه در قالب يک تمثال به طور مستقيم، واقعه‌اي را براي عامه بازمي‌گويند و گاه در قالب يک نشانه از فراخناي چند لايه اسطوره و تاريخ بيرون مي‌آيند و آنها را بايد به مدد ريشه‌ها و باورهاي مردم معني‌شناسي کرد.
معني‌شناسي، بخشي از نشانه‌شناسي و نشانه‌شناسي، گوشه‌اي از روان‌شناسي اجتماعي است. از اين رو براي آشنايي نماد و نشانه‌هاي هر قوم بايد به زندگي مادي و معنوي آن قوم توجه کرد و باورها و معتقدات آنان را در پيوند با زندگي اجتماعي‌شان مورد بررسي قرار داد. به زبان ديگر، با ورود آيين‌هاي سوگواري از فرهنگ مذهبي به فرهنگ بومي مردم، اين آيين‌ها جزئي از فرهنگ مردم شده‌اند و اگرچه در محتوا و ساختار مشابه يکديگرند، به تناسب خرده‌فرهنگ‌هاي قومي و جغرافيايي، در شکل اجرا با يکديگر تفاوت دارند.
اين کتاب در شش فصل تنظيم شده است؛ فصل اول «پيشينه عزاداري محرم» نام دارد و به صورت کلي به ويژگي‌هاي ماه محرم، سابقه عزاداري امام حسين? در ايران و روزشمار اين واقعه عظيم پرداخته است. در فصل دوم آيين‌ها و آواهاي پيشواز ماه محرم، همچون چاووش‌خواني، سلام‌خواني و نوحه‌هاي شب اول محرم بررسي شده است. سومين فصل کتاب به «آيين‌ها و آواهاي سوگواري ماه محرم» اختصاص دارد. در اين فصل نخست به جلوه‌هاي سوگواري مناطق گوناگون ايران همچون چلاب‌زني، سنگ‌زني، شمع‌افروزي و دسته‌گرداني اشاره شده و در ادامه، در بخش آواها، برخي خوانش‌هاي مذهبي همچون صلوات‌خواني، دعاخواني، ذکرخواني، پامنبرخواني، روضه‌خواني، مرثيه‌خواني، نوحه‌خواني و زبان‌حال‌خواني با ذکر مصاديق و نمونه‌هاي مختلف مورد واکاوي قرار گرفته است. در فصل چهارم «بازتاب قيام عاشورا در انواع ادب شفاهي» پي گرفته شده و نمونه‌هاي ناب و گوناگوني از ترانه‌ها، دوبيتي‌ها، لالايي‌ها، مثل‌ها، چيستان‌ها و دعاها که وقايع و شخصيت‌هاي عاشورايي در آنها نمود يافته، ارائه شده است. فصل پنجم به «نماد و نمايش در فرهنگ عاشورا» اختصاص دارد و در دو قسمت مجزا ابتدا نماد و مناسک مذهبي تعريف شده و در ادامه انواع تابوت‌واره‌ها و ضريح‌واره‌ها (نخل، حجله قاسم، گهواره علي‌اصغر، کتل، طبق، دغدغه، چهارچوب، نهر علقمه، شط فرات، شيدونه، شش‌گوشه)، انواع علم‌واره‌ها (علم، توغ، جريده، شُدّه، علامت و چهل‌چراغ)، اشيا، جانوران، شخصيت‌ها، مفاهيم و رفتارهاي نمادين فرهنگ عاشورا مورد بررسي قرار گرفته است. فصل ششم اين کتاب نيز به «سوگواري ماه صفر در فرهنگ مردم ايران» اختصاص دارد و در دو قسمت جداگانه «آيين‌ها» و «آواهاي» اين ماه توصيف و تبيين شده است؛ مجالس روضه‌خواني، شال به گلو کردن، نوحه‌خواني و مجالس تعزيه امام رضا? از مهم‌ترين آيين‌ها، و جوش‌خواني و نوحه‌هاي اربعين و مرثيه‌هاي اين ماه بويژه 28 صفر از مهم‌ترين آواهايي است که با ذکر نمونه به آنها پرداخته شده است.
در پايان لازم به يادآوري است برخي مفاهيم، هر چند ممکن است به لحاظ مستندات تاريخي اسلام صحت نداشته باشند و لزوماً مورد تأييد نباشند، از آن رو که در فرهنگ عامه به اشکال مختلف وجود دارند، در اين کتاب به آنها پرداخته شده است.
فهرست :
فهرست مطالب
عنوان صفحه
پيشگفتار 9
فصل اول: پيشينه عزاداري ماه محرم
ويژگي‌هاي ماه محرم‌الحرام 13
شهادت امام حسين? 15
پيشينه عزاداري امام حسين? در ايران 17
فصل دوم: آيين‌ها و آواهاي پيشواز ماه محرم
1-2. آيين‌هاي پيشواز ماه محرم 21
آماده‌سازي مساجد، تکايا و حسينيه‌ها 22
چاووشخواني 28
بستن سقاخانه 29
عَلَمبندان 32
2-2. آواهاي پيشواز ماه محرم 40
چاووش‌خواني‌ 40
سلام‌خواني 47
فصل سوم: آيين‌ها و آواهاي سوگواري ماه محرم
1-3. آيين‌هاي سوگواري ماه محرم 52
روضه‌خواني و نوحه‌خواني 52
سينه‌زني و زنجير‌زني 55
سنج و دمام‌زني 66
سنگ‌زني (چوب‌زني) 68
شمعافروزي 75
دسته‌گرداني 80
شام غريبان 85
نذر و نياز 92
2-3. آواهاي سوگواري ماه محرم 97
مرثيه‌خواني 98
نوحه‌خواني 102
نوحه‌هاي دهه اول ماه محرم 106
نوحه شام غريبان 138
زبان‌حال‌خواني 160
روضه‌خواني 183
پامنبرخواني 188
چاووش‌خواني 194
صلوات‌خواني 198
دعاخواني (مناجات‌خواني) 200
ذکرخواني 206
نذرخواني 208
خداحافظ‌خواني 210
فصل چهارم: بازتاب قيام عاشورا در ادبيات شفاهي
ترانه‌هاي عاميانه 213
دوبيتي 214
لالايي 221
متل 229
چيستان 238
مثل 242
تمثيل (داستان امثال) 267
قسم (سوگند) 271
دعا 272
فصل پنجم: نماد و نمايش در فرهنگ عاشورا
1-5. نماد در فرهنگ عاشورا 283
شبيه‌گرداني، نماد سوگيادهاي مذهبي 286
شبيه‌سازي و نمادپردازي محرم از نگاه سفرنامهنويسان 288
1-1-5. تابوت‌واره‌ها 292
2-1-5. ضريح‌واره‌ها 312
3-1-5. علم‌واره‌ها 317
4-1-5. شخصيت‌هاي نمادين 340
5-1-5. اشياي نمادين 353
6-1-5. جانوران نمادين 361
7-1-5. مفاهيم نمادين 367
2-5. نمايش آييني در فرهنگ عاشورا 375
فصل ششم: آيين‌ها و آواهاي سوگواري ماه صفر
مناسبت‌هاي ماه صفر 393
1-6. آيين‌هاي سوگواري ماه صفر 396
مجالس عزاداري 396
روضه‌خواني 398
شال به گلو کردن 401
سينه‌زني 407
نوحه‌خواني 409
تعزيه‌خواني 416
نخل‌گرداني 431
علمگرداني و علم‌واچيني 432
شمع‌گرداني 433
کرنانوازي 434
نذر و نياز 434
زيارت 441
2-6. آواهاي سوگواري ماه صفر 441
نوحه‌هاي اربعين 442
جمع‌بندي 458
راهکارهاي رسانه‌اي 464
فهرست منابع 469
فرهنگياران 483



فصل اول :
فصل اول

پيشينه عزاداري ماه محرم


ويژگي‌هاي ماه محرم‌الحرام
يکي از مهم‌‌ترين ارکان فرهنگ و جامعه شيعي ايران، هم به لحاظ ديني و هم به لحاظ فرهنگي، مقوله عزاداري ماه محرم است. عزاداري محرم براي شيعيان، همواره يکي از کانون‌هاي اصلي دينداري بوده است و طريقي براي جامعه‌پذيري ديني نسل جديد و بستر بازتوليد جهان اجتماعي – ديني آنان به شمار مي‌آيد. در واقع فرهنگ تشيع در ايران و ساير نقاط شيعه‌نشين، حول محوريت گفتمان کربلا و روايت‌هاي تاريخ‌مند آن شکل گرفته است و براي شناخت فرهنگ شيعي ايران، يکي از مهم‌ترين و کليدي‌ترين موضوعات، شناخت واقعه عاشورا و سنت‌هاي فرهنگي – ديني شکل گرفته پيرامون آن واقعه عظيم تاريخي است. ضمن آنکه اشکال مختلف و صورت‌هاي گوناگون مراسم عزاداري (دسته‌هاي زنجيرزني، تعزيه و ...) نظام منسجم و گسترده‌اي از مراسم مذهبي را حول اين گفتمان ايجاد کرده و بخش اعظم عرصه‌هاي حيات ديني مردم را دربرگرفته است.
مراسم عزاداري ماه محرم به دليل نقشي که در حيات مردم داشته، در صور مختلفي تبلور يافته و مردم آن را طي سازوکارها و صورت‌بندي‌هاي متنوعي بازسازي کرده‌اند. شکل سنتي تئاتر ايراني يعني تعزيه، همچنين روضه، سفره‌هاي نذري، دسته‌هاي زنجيرزني، هيئت‌هاي سينه‌زني و عزاداري و مجالس مکرر و متعددي که تحت تأثير اين واقعه شکل گرفته است، همگي تجليات گفتمان کربلا را در زندگي مردم نشان مي‌دهد.
به عبارت ديگر، کارکرد اصلي دين به مثابه نظام فرهنگي، از خلال مراسم مذهبي و بويژه اجتماعات بزرگ تحقق مي‌يابد. در آيين‌ها و مراسم بزرگ مذهبي به واسطه نقش و موقعيتي که افراد در برگزاري آنها دارند، موقعيت اجتماعي و جايگاه آنها يادآوري و بازتوليد مي‌شود.
محرم نخستين ماه از سال هجري قمري است که شهرالحرام و محرم‌الحرام نيز خوانده مي‌شود. اين ماه را براي آن محرم گفته‌اند که اعراب در اين ماه جنگ کردن را حرام مي‌دانستند؛ اما واقعه کربلا در همين ماه رقم خورد. پيشواي هشتم شيعيان امام رضا? درباره اين ماه فرموده‌اند:
«در جاهليت، حرمت اين ماه نگه داشته مي‌شد و در آن نمي‌جنگيدند، ولي در اين ماه، خون‌هاي ما را ريختند و حرمت ما را شکستند و فرزندان و زنان ما را اسير کردند و خيمه‌ها را آتش زدند و غارت کردند و حرمت پيامبر? را درباره ذريه‌اش رعايت نکردند.» (مجلسي، 26/1387: 283)
از آنجا که ماه محرم، يادآور حادثه کربلا و عاشوراست، با فرارسيدن آن، پيروان و شيفتگان امام حسين? با دل‌هايي مالامال از غم و اندوه، محافل و مجالس را سياهپوش مي‌کنند و به ياد آن امام شهيد? به عزاداري مي‌پردازند. محرم، همچون عاشورا، رمز احياي خاطره حماسه کربلاست و نقش اين ماه در حفظ دستاوردهاي نهضت حسيني انکارناپذير است.
شهادت امام حسين?
فرهنگ هر ملتي مجموعه متنوعي از آيين‌ها، سنت‌ها، رسوم، باورها، اعتقادات، قصه‌ها، افسانه‌ها و اسطوره‌هاي آن ملت است که در ژرف‌ترين لايه‌هاي روح جمعي آنان نفوذ دارد و در بزنگاه‌هاي فردي و جمعي، تأثيرات خود را بر جاي مي‌گذارد. همين عناصر فرهنگي، وراي نژاد و رنگ پوست و ديگر ظواهر، ملتي را از ملت‌هاي ديگر مشخص مي‌کند و راه گفتگو و محاوره را مي‌گشايد. ملت ما نيز عناصر فرهنگي خويش را، هم از آيين‌هاي پيش از اسلام و هم از دوره اسلامي و آيين‌هاي باشکوه آن دريافت کرده است و در طول زمان با هوشمندي و ژرف‌نگري، آنها را با ايمان و روح اسلام پيوند زده است. در حافظه تاريخي ملت ما، نبرد ميان خير و شر که از پايدارترين و تأثيرگذارترين مواردي است که مي‌توان آن را سراغ گرفت، هم در باورهاي پيش از اسلام حضور داشته است و هم نمونه‌هاي عيني، اعلا و ماندگار آن را در روح کفرستيز و عدل‌گستر اسلام مي‌توان يافت. در ايران باستان، اسطوره‌هاي اهورا و اهريمن، يکي نماد خير و نور و ديگري نماد شرّ و ظلمت بود. همچنين، در تاريخ اسلام، مؤثرترين و ماندگارترين منازعه خير و شر را در سيماي واقعه عظيم عاشورا مي‌توان دريافت. بي‌ترديد قيام امام حسين بن علي? از مهم‌ترين وقايع تاريخ اسلام و عرصه تجلي بلندترين صفات انساني است که در آن فداکاري در راه اهداف والاي انساني و ديني به نمايش گذاشته مي‌شود.
با شهادت امام حسن مجتبي? در سال 49 يا 50 هجري‌قمري، بار امانت به دوش سيدالشهدا? قرار گرفت. در آن دوران ده ساله که معاويه بر حکومت مسلط بود، امام حسين? همواره يکي از معترضان سرسخت نسبت به سياست‌ها و خيانت‌هاي او بود و نامه‌هاي متعددي در انتقاد از رويه معاويه در کشتن حجر بن عدي و ديگر اعمال ناپسند او نوشت. با مرگ معاويه، يزيد از والي مدينه خواست که از امام حسين? به نفع او بيعت بگيرد. اما حضرت سيدالشهدا? که فساد يزيد و بي‌لياقتي او را مي‌دانست، از بيعت امتناع فرمود و براي نجات اسلام راه مبارزه را در پيش گرفت؛ آن حضرت از مدينه به مکّه هجرت کرد و در پي نامه‌نگاري‌ها و دعوت کوفيان و شيعيان عراق، ابتدا مسلم بن عقيل را به کوفه فرستاد و نامه‌هايي براي شيعيان کوفه و بصره نوشت و با دريافت پاسخ آنان، در روز هشتم ذي‌الحجه سال 60 هجري قمري از مکه به سمت عراق حرکت کرد.
پيمان‌شکني کوفيان و شهادت مسلم بن عقيل، اوضاع عراق را آشفته ساخت و حضرت سيدالشهدا? که همراه خانواده، فرزندان و يارانش به سوي کوفه مي‌رفت، پيش از رسيدن به اين شهر، در سرزمين کربلا در محاصره سپاه کوفه قرار گرفت و سرانجام در روز عاشورا در سرزمين کربلا، مظلومانه و تشنه‌کام با همه اصحابش به شهادت رسيد.
بر اساس مستندات تاريخي مکتوب، مي‌توان روز شمار نهضت امام حسين? را اين‌گونه فهرست کرد:
درخواست بيعت وليد حاکم مدينه از حضرت؛ 27 رجب سال 60 ه.ق.
ملاقات دوم وليد با امام حسين?؛ 28 رجب سال 60 ه.ق.
بيرون رفتن امام? از مدينه؛ 28 رجب سال 60 ه.ق.
ورود به مکه؛ 3 شعبان سال 60 ه.ق.
شعبان، رمضان، شوال، ذي‌القعده و ذي‌الحجه تا روز هشتم سال 60 ه.ق يعني چهار ماه و پنج روز اقامت در مکه؛
رسيدن نخستين دسته از نامه‌هاي کوفيان به امام؛ 10 رمضان سال 60 ه.ق.
رفتن مسلم به طرف کوفه؛ 15 رمضان سال 60 ه.ق.
ورود مسلم به کوفه؛ 5 شوال سال 60 ه.ق.
شهادت مسلم در کوفه؛ 8 ذي‌الحجه سال 60 ه.ق.
خروج امام از مکه؛ 8 ذي‌الحجه سال 60 ه.ق.
رسيدن امام? به سرزمين کربلا؛ 3 محرم سال 61 ه.ق.
ورود عمر بن سعد به کربلا؛ از 3 تا 6 محرم سال 61 ه.ق.
ممانعت سپاه امام از دسترسي به آب؛ 7 محرم سال 61 ه.ق.
حمله ابتدايي به سپاه امام؛ 9 محرم سال 61 ه.ق.
واقعه عاشورا؛ 10 محرم 61 ه.ق.
و کوچ اسرا از سرزمين کربلا به شام. (پايگاه اطلاع رساني پرسمان )
 

کلیه حقوق این سایت متعلق به مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما است.