سير تطور زبان کردي و مجموعه زبان‌هاي ايراني
 
نويسنده : دکتر کوردستان موکرياني
ناشر : مركز پژوهش و سنجش افکار مترجم : مصطفي ايلخاني‌زاده
قيمت : 120000 سال انتشار : 1394
نوبت چاپ : اول تعداد صفحه : 136
مرکز توزيع :
موجود در منبع :
ISBN : 7-43-7378-964-978
کليد واژه :
 
مقدمه :
وجود پژوهشي مستقل به زبان کردي در خصوص ادوار (دوره‌هاي) اين زبان و مجموعه زبان‌هاي ايراني؛ اعم از باستان، ميانه، جديد و معاصر، جاي خالي اين مبحث را در کتابخانة کردي پر مي‌کند. اهميت پر کردن اين خلأ در زير توضيح داده شده است:
1. نبود پژوهشي به زبان کردي دربارة ادوار اين زبان و مجموعه زبان‌هاي ايراني.
2. نياز به روشن شدن مشترکات زبان‌شناسي در ميان زبان کردي و مجموعه زبان‌هايي که از لحاظ وضعيت زبان با آن‌ مرتبط‌اند.
3. اثبات اين نکته که زبان کردي و تمام لهجه‌هايش چنين وحدتي را بنياد نهاده‌اند و به‌مثابة يک زبان مستقل، رشد و توسعه و تکامل يافته‌اند. به اين ترتيب، زبان کردي، لهجة هيچ‌کدام از زبان‌هاي ايراني نيست.
4. تبديل شدن اين پژوهش به سرآغازي براي يافتن اشتراکات بيشتر در ميان زبان کردي و زبان‌هاي قديمي ايراني؛ بويژه زبان پهلوي که امروزه پَهلي (فَيلي) خوانده مي‌شود و متکلمان آن را کرد به‌شمار مي‌آورند.
5. مشوق و نقطه اتکايي براي تفحص در مدارک قديمي موجود در خاک کردستان و تحقيق بر روي آنها براي پيدا کردن رابطة بيشتر در ميان زبان‌هاي کهن کردستان و زبان کردي.
6. فتح بابي براي علاقه‌مندان زبان و بويژه دانشجوياني که قصد دارند با تخصص يافتن در يکي از قسمت‌هاي علمي زبان کردي يا مجموعه زبان‌هاي ايراني خدمت بزرگي به طرح گسترش تاريخي زبان کردي کرده باشند.
7. دانستن دليل قرار گرفتن زبان کردي از سوي زبان‌شناسان در گروه زبان‌هايي که وابسته به مجموعه زبان‌هاي ايراني هستند و به نوبة خود، به خانوادة هند و اروپايي برمي‌گردند، براي اينکه ديگر هيچ کُردي، کُرد ديگري را به دليل اين‌گفته‌ که «زبان کردي از خانوادة قسمت شمال غرب مجموعه زبان‌هاي ايراني است» متهم نکند؛ مانند برخوردي که با من و همسرم دکتر جمال نوري صورت گرفت.
در اين اثر تلاش شده است فرآيند پيدايش و اشاعة زبان کردي، با ارائة مدارک و به صورت علمي بيان شود. همزمان با پيدايش خط در کردستان، آثار مکتوبي به جا مانده است که قديمي‌ترين آنها به هزارة سوم قبل از ميلاد برمي‌گردد و به زبان «خوري: هوري» نوشته‌ شده است. تکامل‌يافتة اين زبان، بعدها به زبان اورارتو مشهور شده است. اين دو زبان محلي کردستاني، با زبان ميتاني- قبايل آريايي زبان- به هم مي‌آميزند و سپس اين زبان ميتاني که تأثير زبان‌هاي خوري و اورارتويي در آن باقي مانده، با لهجه‌هاي ايراني‌زبان آميخته مي‌شود و در همين زمان، يعني در هزارة اوّل پيش از ميلاد، زبان کردي شکل مي‌گيرد.
گذراندن چند دورة مختص به زبان‌هاي ايراني باستان، ميانه، جديد و معاصر در دانشگاه مسکو، در آن هنگام که دانشجوي مدارج بالا بودم، راه را برايم هموار کرده بود که در مورد زبان‌هاي کهن کردستان و تاريخ نضج زبان کردي و مجموعه زبان‌هاي ايراني تحقيق کنم و در همان هنگام از ده‌ها منبع استفاده کردم و بيش از همه از کتاب «روش تحقيق» تأليف اوپاچکين (1988) سود جستم. نکته قابل ذکر اينکه در اثر يادشده و آثار ديگري که در مورد ادوار زبان‌هاي ايراني کاوش مي‌کنند، هيچ پژوهشي در مورد ادوار زبان کردي به چشم نمي‌خورد و فقط به طور جنبي در خصوص دورة جديد زبان کردي بحث شده است.
در سال 1991، اقامتم در ايران را مغتنم شمردم تا از نزديک به سخنان متکلمان به زبان‌هاي تاتي، طالشي، مازندراني و گيلکي گوش بدهم، متني را به زبان آنها بنويسم و در دستور زبانشان دقت کنم و در همان هنگام، ده‌ها منبع در مورد زبان‌هاي ايراني بيابم.
فهرست :
پيشگفتار
مقدمه
جايگاه زبان کردي در ميان مجموعه زبان‌هاي ايراني
جايگاه زبان‌هاي ايراني در ميان خانوادة زبان‌هاي هند و اروپايي
پراکنده شدن اقوام آريايي زبان
طوايف ماد
قوم سَکِسي (سکا)
طوايف فارس
زبانهاي کردستان دورههاي کهن «خوري و اُرارتو»
زبان ايراني عصر باستان
زبان اوستايي
زبان فارسي باستان
ارتباط ميان زبانهاي ايراني عصر باستان
زبانهاي ايراني ميانه
زبان پرسو
زبان فارسي ميانه (پارسيک)
زبان مادي (کردي) ميانه
زبان سَکِسي (سکايي) يا ختني
زبان سُغدي
زبان باختري
زبان خوارزمي
ارتباط ميان زبانهاي ايراني دوران ميانه
زبانهاي ايراني جديد و معاصر
زبان فارسي جديد
زبان فارسي معاصر
زبان تاجيکي
زبان تاتي
زبان کردي
زبان بلوچي
زبان طالشي
گویش گيلي (گيلکي)
گویش مازندراني
گويش اورموري
گويش پاراجي
مجموعه لهجه‌هاي مرکزي ايران
زبان اُستيني (اُستيايي)
زبان ياگنوبي (يغنابي)
زبان افغاني
زبان مونجاني و ديالكت ايدگ
زبانهاي پاميري
زبان شگنان- روشان
زبان يازگلي
زبان ايشكاشي
زبان واخاني
تاريخ تقسيم‌بندي ديالكتولوژي (لهجه‌شناسي)
زبانهاي ايراني عصر جديد
زبانهاي ايراني غربي
ارتباط ديالكتولوژي در ميان زبانهاي ايراني
زبانهاي ايراني شرقي
تعدادي نشانة متفاوت در ميان مجموعه زبانهاي ايراني
منابع

فصل اول :
جايگاه زبان کردي در ميان مجموعه زبان‌هاي ايران
زبان کردي، به لحاظ قواعد دستوري، واژه‌شناسي و ريشة لغات، يکي از زبان‌هاي شمال غربي مجموعه زبان‌هاي ايراني محسوب مي‌شود (به نقشة شماره 1 که براي بيشتر زبان‌هاي ايراني معاصر کشيده‌ شده است، توجه کنيد). زبان‌هاي ايراني يک خانوادة منسجم زباني هستند که مجموعه‌اي از زبان‌هاي خويشاوند هم ريشه را دربرمي‌گيرند. ساختار عمومي دستوري، پايه‌هاي مشابه واژ‌گان و ارتباط قانونمند ميان اين مجموعه، اين اصل را به اثبات مي‌رسانند که اين زبان‌ها از ريشه و اساس، به يک سرچشمة مشترک برمي‌گردند.
زبان کردي، فارسي، تاجيکي- اُستيني (اُسيتايي)، بلوچي، پاميري، اوستا ـ خوارزمي، باختري و زبان‌هاي ديگر ايراني، چه زنده و چه مرده، يک ويژگي فراگير را به لحاظ وحدت گرامري نشان مي‌دهند، زيرا همگي از يک گروه زباني خويشاوند هستند و ريشة واحد دارند. نزديکي ميان زبان‌هاي اين مجموعه موجب مي‌شوند ما آنها را در يک گروه زباني قرار دهيم که همان گروه زبان‌هاي ايراني است.
دليل همانندی این زبان¬ها، صرف افعال است. در اينجا براي نمونه، همانندي ضمير اول شخص مفرد را مثال مي‌آوريم:
اوستایی-azem، سَکسي (سکايي) -azu يا asu، فارسي باستان-adam، سغدي-zw، خوارزمي-(<*na-azam)nź (؟)ź، کردي وختني و اُستيني (اُستيايي)-zä، افغاني-ze، سمناني-a، طالشي-áz، شوگناني-wuz، ساريگولي-waz و اشکاشي و يازگلي اورموري و روشاني-.az
اوستایی-mana، فارسي باستان-äman، فارسي ميانه-man، كردي-min، طالشي(î)-min، تاجيکي-man، شوگناني و روشاني-mu يا mo، افغاني-äm، ساريگلي-(n)mi، ياگنوبي (يغنابي) -man، اورموري-mun تاتي-
men يا man، و...
عموماً ابزارهاي زبان‌هاي ايراني اين اصل را ثابت مي‌کنند که اساس و بنياد اين زبان‌ها بر نوعي قواعد مشترک دستوري و واژه‌هاي همانند استوار است، ولي از مشاهدة تفاوت‌ها و اختلافات ميان آنها اين نکته معلوم مي‌شود که اين ابزارها، همسان توسعه نيافته‌اند، بلکه چندين راه متفاوت را طي کرده‌اند؛ چنان‌که هر زباني تاريخ گسترش و تطور مخصوص به خود را دارد و در مدتي طولاني، با گسترش و تطور زبان‌هاي ايراني، چنان اختلافاتي ميان زبان‌هاي ايراني معاصر به وجود آمده است که يک کرد زبان، يک پاميري، يک تاجيک زبان، يک بلوچ و يک افغاني، زبان استيني (اُستيايي) و... را نمي‌فهمد، در همان حال، اختلاف زباني آن دسته از زبان‌هاي ايراني که در يک گروه زباني قرار دارند، آن‌قدر کم است که تاجيک، زبان فارسي و طالشي، زبان گيلکي را مي‌فهمد.
وقايع تاريخي، نقش مهمي در از بين رفتن يک زبان و تسلط زباني بر زباني ديگر دارند. براي نمونه، پيش از مهاجرت قبايل آريايي مانند ميتاني و سپس قبايل ايراني زبان به کردستان، اکثر ساکنان کردستان به زبان خوري تکلم مي‌کرده‌اند که هيچ پيوندي با زبان‌هاي آريايي و همچنين زبان‌هاي ايراني نداشته است، ولي با آمدن اين قبايل، زبان خوري به‌تدريج از بين رفته است.
دقت در تاريخ هر يک از زبان‌هاي ايراني نشان مي‌دهد که هر کدام راه بخصوصي براي گسترش و تطور دارند؛ چنان‌که هر چقدر به عقب برگرديم، نزديکي بيشتري در بين اين زبان‌ها مي‌بينيم.
 

کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز پژوهش و سنجش افکار سازمان صداوسيما است.