فرهنگ، توضیح دهنده ای كاذب



در ادبیات اقتصاد، نظریات مختلفی در خصوص تاثیر فرهنگ و اقتصاد بر یكدیگر ارائه شده و تحقیق های متفاوتی نیز راجع به این موضوع بخصوص در سال های اخیر انجام شده است. فارغ از اینكه به طور دقیق نتایج این تحقیقات چه بوده در این مقاله برآنیم تا رویكرد صحیح نسبت به موضوع را تبیین نموده و آن را با آنچه كه تصور رایج كشور است و حتی بر اساس آن سیاستگذاری انجام می شود، مقایسه كنیم.

به علت گستردگی مفهوم فرهنگ در ادبیات، در ابتدا باید تعریف مشخصی از آن به نحوی كه قابلیت آزمون كردن را داشته باشد ارائه داد تا در نتیجه آن بتوان قادر به یافتن ارتباط بین فرهنگ و كاركردهای اقتصاد بود. مرحله بعدی كه مهم ترین مساله و در عین حال بحث برانگیزترین موضوع در زمینه تاثیر فرهنگ و اقتصاد بر یكدیگر است به جهت رابطه مذكور مربوط می شود. به عبارت دیگر اینكه آیا فرهنگ است كه بر كاركردهای اقتصادی اثر می گذارد و یا روابط اقتصادی است كه تعیین كننده فرهنگ و روابط اجتماعی است از اهمیت بسیار برخوردار است.

اگر بنا داریم اثر فرهنگ را بر اقتصاد ارزیابی كنیم باید هنگام تعریف فرهنگ، بر ویژگی هایی تمركز كنیم كه افراد از نسل های گذشته به ارث می برند و قدرت چندانی در تغییر آنها را ندارند. همانطور كه گری بكر بیان می كند: «افراد كنترل بسیار اندكی بر فرهنگ خود به نسبت دیگر سرمایه های اجتماعی خود دارند. آنها نمی توانند نژاد و قومیت خود را تغییر دهند و یا به سختی می توانند كشور و یا مذهب خود را تغییر دهند». بنابراین اگر چنین ویژگی هایی را در تعریف فرهنگ مدنظر قرار دهیم به علت عدم تغییرپذیری و اثرپذیری آنها، می توانیم فرهنگ را برای افراد در طول دوره زندگی شان داده شده فرض كرده و تقریبا مطمئن باشیم كه ملاحظات اقتصادی تاثیر چندانی بر آنها ندارند و در واقع ریسك مربوط به استنتاج رابطه علت و معلولی معكوس (اثر اقتصاد بر فرهنگ) را در تحقیق و یا تحلیل خود كاهش دهیم.

دغدغه اساسی در بررسی تاثیرات فرهنگ بر اقتصاد این است كه مبادا ویژگی هایی را به عنوان فرهنگ و به صورت برونزا در نظر بگیریم و تاثیر آن را بر كاركردهای اقتصاد بررسی كنیم، در حالی كه عكس این مطلب صادق بوده و متغیرهایی كه به عنوان نمایانگرهای فرهنگ در نظر گرفته بودیم خود مستقیما تحت تاثیر روابط اقتصادی باشند.

بنابراین به این نكته ظریف باید دقت شود كه تنها در شرایطی می توانیم رفتاری را به فرهنگ نسبت دهیم كه امكان درونزا كردن آن را نداشته باشیم و یا به عبارتی توضیح اقتصادی قابل قبولی برای آن رفتار در دست نباشد. و یا هنگامی كه قصد مقایسه رفتار دو گروه را داریم تنها در صورتی می توانیم آن را به فرهنگ آنها نسبت دهیم كه در حالتی كه تمام متغیرهای توضیحی برای هر دو گروه یكسان بوده، مشاهده شود كه رفتارها متفاوت است.

در سطح شهر، رادیو، تلویزیون و سخنرانی ها روزی نیست كه صحبتی از فرهنگ به میان نیاید. اگرچه عموما تعریف روشنی از فرهنگ در ذهن افراد وجود ندارد اما ملاحظه می كنیم كه این عامل نقش یك متغیر توضیح دهنده بسیار قوی را در چگونگی رخداد پدیده های اجتماعی و اقتصادی ایفا می كند. اگر مردم صف را رعایت نمی كنند، اگر در رانندگی تخلف می كنند، اگر در هنگام سوار شدن به اتوبوس و مترو همدیگر را هل می دهند، اگر دزدی زیاد است و اگر وجدان كاری وجود ندارد و... همه و همه به سادگی به فرهنگ نسبت داده می شوند و گفته می شود كه «اینها فرهنگشان همین است و باید كاری كرد كه فرهنگ آنها ارتقا یابد».

اشتباه نیز دقیقا در همین قسمت است و تصور می شود كه در ذات این افراد چنین ویژگی هایی قرار داده شده است در حالی كه عموما آنچه كه ما آن را فرهنگ می نامیم چیزی نیست جز تكرار مداوم رفتارهای بهینه افراد. رفتارهایی كه با توجه به شرایط موجود از درون سیستم حاصل می شوند. مثال های فوق و هزاران مورد از چنین رفتارهایی كه همه روزه با آنها مواجه هستیم اعمالی هستند كه افراد در بین گزینه های موجود به عنوان رفتار بهینه انتخاب می كنند و عموما به علت برقراری مداوم شرایط بهینگی در طول زمان، رفتار مورد نظر به طور پیاپی انجام می شود.

بنابراین وقتی سعی در توضیح رفتار افراد داریم و آن را به فرهنگ نسبت می دهیم (در حالی كه یك رفتار عقلانی است و اگر هر فردی در آن شرایط قرار گیرد همان رفتار را از خود بروز می دهد)، در واقع چیزی بیشتر از این نگفته ایم كه افراد، رفتار مذكور را به طور مكرر انجام می دهند و همچنین هیچ رابطه علی و معلولی را بیان نكرده ایم. در چنین مواردی به جای تاكید بی مورد بر واژه ای چون فرهنگ، باید در جست و جوی عواملی باشیم كه رفتار مذكور را به عنوان یك رفتار عقلایی و بهینه از دیگر گزینه ها متمایز می سازد.

این مساله زمانی كه وارد بحث های اقتصادی و حتی سیاستگذاری می شود بسیار اسف بار تر است. بارها و بارها شاهد این بوده و هستیم كه در محافل رسمی اقتصادی كشور، پدیده هایی از جمله ضایعات فراوان نان، استفاده زیاد از گاز، برق، آب و یا حتی عدم میل به پس انداز در كشور را به نبود فرهنگ مناسب نسبت داده و سال هاست كه مسوولان محترم در بخش های گاز، آب و برق تمام تلاش خود را در جهت فرهنگ سازی و پایه ریزی فرهنگ مصرف كم و صرفه جویی به كار برده اند و نتیجه ای نیز حاصل نشده است. مساله قابل تامل این است كه همچنان نیز بر اصلاح فرهنگ مردم از طریق آنچه كه به آن «فرهنگ سازی» می گویند، اصرار دارند. همان طور كه در ابتدای بحث ذكر شد، هیچیك از موارد فوق را نمی توان به فرهنگ نسبت داد چرا كه توضیح دقیق اقتصادی برای چنین رفتارهایی وجود دارد و با تغییر شرایط (مثلا افزایش قیمت) رفتار افراد نیز تغییر خواهد كرد.

این گونه تصورات واهی در مورد بنزین نیز سال هاست كه ذهن مسوولان را به خود مشغول كرده است. جالب توجه است كه مثلا چنین استدلال می شود: «در آمریكا فرهنگ استفاده از دوچرخه وجود دارد ولی در كشور ما كسی دوچرخه سوار نمی شود. به همین علت است كه در كشور ما مصرف بنزین زیاد است. بنابراین باید فرهنگ سازی كنیم تا مردم دوچرخه سوار شوند و مصرف بنزین كم شود». این مورد همان اشتباه فاحش مربوط به جهت رابطه علی و معلولی است. اینكه آیا دوچرخه سوار شدن در ذات آمریكایی ها و ماشین سوار شدن در ذات ما وجود دارد و این مورد اقتصاد ها را تحت تاثیر قرار داده و یا بالعكس، ملاحظات اقتصادی است كه باعث به وجود آمدن میل به دوچرخه سواری در آمریكا و ماشین سواری در كشور ما شده است.

اگر چه واژه های «فرهنگ» و «فرهنگ سازی» كاربردهای فراوانی در زبان محاوره ای ما دارند بطوری كه واژه اول در توضیح پدیده ها و واژه دوم به عنوان راهكار اساسی مدنظر قرار می گیرد، لكن مسوولان محترم باید از این ساده انگاری اكیدا اجتناب كنند. به هر حال كسانی كه در موضع سیاستگذاری هستند به نوعی پزشك اجتماع هستند و تشخیص اشتباه بیماری و متعاقب آن تجویز یك راهكار غلط می تواند كل جامعه را متضرر كند.

یادمان باشد در دورانی زندگی می كنیم كه سال ها پیش از آن «لوكاس» اعتقادات را درونزا كرده، «بكر» و «استیگلر» ترجیحات مصرف كنندگان را به صورت درونزا استخراج كرده و حتی برخی اقتصاددانان به تغییر مذهب و هنجارهای اجتماعی كه در نتیجه بهینه سازی جمعی است، پرداخته اند[۲]. در چنین زمانه ای جای تعجب و البته بسی تاسف است كه متغیر اصلی توضیح دهنده مصرف زیاد انرژی در كشور ما «فرهنگ مردم» معرفی شده و «فرهنگ سازی» به عنوان راهكار اساسی مورد توجه واقع می شود.

http://www.aftabir.com/articles/view/art_culture/culture/c5c1183564359p1.php/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B6%DB%8C%D8%AD-%D8%AF%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%83%D8%A7%D8%B0%D8%A8

 

   
 
  صفحه اصلی 
  سخنان رهبري 
اخبار  
مقالات  
پژوهشها  
کتاب‌هاو پایان‌نامه‌ها 
اصطلاحات  
احاديث  
  حکايات و ضرب المثل‌ها  
   پايگاههاي پژوهشي  
گالری عکس  
ارتباط با ما  
 
 
1. الامام علي (ع): تَعَرَّضُوا لِلتِّجاراتِ، فَاِنَّ لَکُمْ فيها غِنيً عَمّا في اَيْدِي النّاسِ وَ اِنَّ اللهَ يُحِبُّ المُحْتَرِفَ الْاَمينَ.
امام علي عليه‌السلام فرمود: به کارهاي تجاري بپردازيد که بازرگاني، شما را از مال ديگران بي‌نياز مي‌کند. خداوند پيشه‌ور درستکار را دوست دارد.
(وسايل الشيعه، ج 22)
و..
 

کلیه حقوق این سایت متعلق به مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما است.