اقتصاد فرهنگی و تجربه های جهانی



توسعه شهری، ازمنظر شهرشناسی، مقوله ای محدود به توسعه کالبدی از جنبه های فنی و عمرانی و زیرساخت های شهری نبوده، بلکه پیشاپیش و از منظر جریان زندگی شهری و حیات مدنی و به تبع آن، فعالیت های اجتماعی و فرهنگی را نیز شامل می شود. شهرهای بزرگ جهان، امروزه، جذاب ترین ویترین های توسعه یافتگی خود را با کالاهای فرهنگی به نمایش می گذارند، تا جایگاه خود را در استراتژی ها و چشم انداز توسعه شهری، در قلمرو فعالیت های فرهنگی و عرضه محصولات هنری تعریف کنند. تا آنجا که بسیاری از این شهرها، توسعه فرهنگی را با توجه به آثار بیرونی آن در اقتصاد شهری، پویاترین بخش اقتصادی در شهر قلمداد کرده، و اقتصاد فرهنگی را عامل اصلی رشد و شکوفایی اقتصادی در دیگر بخشها می دانند.

در اقتصاد شهری نیویورک، بازارهای هنری، در مقایسه با دیگر بخشهای اقتصادی، رتبه چهارم را از نظر اشتغال دارا هستند. ارزش اقتصادی (بازار) در این بخش از اقتصاد شهری نیویورک، که بیش از یکصد و پنجاه هزار نفر در آن شاغل هستند، در سال ۲۰۰۷ بیش از ۲۱ میلیارد دلار بوده است. این آمار کماکان نشان دهنده اهمیت و ارزش مستقیم اقتصاد فرهنگ و هنر در اقتصاد شهری، یکی از ابرشهرهای جهان است. اما سهم آثار بیرونی این بخش اقتصادی، در دیگر بخشهای اقتصاد شهری نیویورک، بسیار بیش از اینهاست. مجموعه این سهم به طور مستقیم و غیرمستقیم، اقتصاد فرهنگی شهر نیویورک را تشکیل می دهد.
ابرشهرها:

ویژگی توسعه از منظر فرهنگ، تنها مختص شهرهای مرکزی کشورهای توسعه یافته در جهان نیست، بلکه بسیاری از شهرهای بزرگ آسیایی همچون دهلی، سئول، پکن، مالزی و سنگاپور نیز، در این عرصه گامهای بزرگی برداشته اند. تا جایی که امارات متحده عربی و در راس آنها دوبی نیز به آن روی آورده است. اما شهر تهران، به عنوان یکی از ۱۲۰ کلان شهر جهان، که در زمره ۲۰ ابرشهر جهان نیز هست، به تناسب نقش و جایگاه ملی و بین المللی خود، سهم عمده ای در عرصه اقتصاد فرهنگی در مقایسه با دیگر شهرهای بزرگ جهان ندارد؛ هرچند تهران، سهم عمده ای را در عرصه تولید فرهنگی و هنری در کشور دارد، و بیش از نود درصد بنگاهها و کارآفرینان فرهنگی و هنری در شهر تهران فعالیت می کنند یا مرکزیت اصلی آنها در تهران است. با وجود این، سهم اقتصاد فرهنگ و هنر در شهر تهران، در مقایسه با دیگر شهرهای مشابه، یا در مرتبه های پایین تر از تهران در کشورهای توسعه یافته یا حتی توسعه یابنده، سهم چندانی در اقتصاد شهری تهران و اقتصاد ملی ایران ندارد.

امروزه در بیشتر کشورهای اروپایی ، به اقتصاد فرهنگی اهمیتی فراتر از دیگر بخشهای اقتصاد شهری می دهند، زیرا اهمیت این بخش را صرفاً محدود به ارزش اقتصادی بخش فرهنگ و هنر نکرده، آثار بیرونی آن را در رونق بخشیدن به اقتصاد شهری، دارای اهمیتی مضاعف می دانند.
نمونه لندن:

گزارش سایت London MLA حاکی از آن است که در سال ۲۰۰۶ بیش از ۹۱ میلیون نفر در شهر لندن، به ۶۰۰ مرکز آرشیو اسناد، ۱۵۰۰ کتابخانه و ۲۵۰ موزه لندن مراجعه کرده اند. طبق گزارش این سایت، حدود ۲۴ هزار نفر در این مراکز به کار اشتغال دارند که جمعیت متنوع فرهنگی لندن را، که دارای ۳۰۰ زبان مختلف و ۱۴ مذهب گوناگون است و در مجموع به حدود یکصد میلیون مراجعه کننده در سال می رسد، پاسخگو هستند.

ده سازمان فرهنگی در حرکتی مشارکتی در سال ۲۰۰۴ شورای آرشیو اسناد، کتابخانه ها و موزه های لندن (MLA) را ایجاد کرده اند، تا در چشم اندازی واحد، و برنامه و ماموریتی مشترک، حرکتی توانمند را در جهت منافع همگانی جامعه شهری لندن، سازماندهی کنند. این ده سازمان فرهنگی، خود را صدای واحدی قلمداد می کنند، که در جهت بهبود زندگی شهروندان، از طریق پشتیبانی دسترسی همگان به منابع فرهنگی و هنری، و تولید دانش و انگیزش خلاقیت ها، به بسط آموزش همگانی فرهنگ و مهارت های فردی و ظرفیت سازی برای مشارکت همگانی در توسعه اقتصادی جامعه شهری یاری رسانند. از دیدگاه این سازمان وسیع مشارکتی، آرشیوها و کتابخانه ها و موزه ها نمایندگان واقعی و اصیل جامعه در فرهنگ سازی هستند، و می بایستی از کاری که آنها انجام می دهند، حمایت شود، زیرا این سه رکن فرهنگی، قلب تپنده ملی، منطقه ای و محلی جامعه هستند و بر اثر به هم پیوستن آنها، جامعه ای موفق، فرهیخته، هماهنگ و مجهز به فرهنگ مشارکت همگانی سر بر می آورد.

تحقق اهداف برشمرده بر اثر چنین توجهی به امر گسترش فرهنگی در لندن، طی بررسی های انجام شده توسط MLA ،حاکی از آن است که اثرات اقتصادی این حرکت عظیم، که از طریق انتقال دانش از طریق آموزش مستمر فردی و جمعی به شهروندان بوده است، موجب پدیدارشدن جوامع شهری توانمندتر، حوزه های فعالیتی گسترده تر در شهر، جلب گردشگران بیشتر، و ایجاد چشم اندازی بسیار قوی تر در توسعه اشتغال برای جمعیت شهر لندن شده است ودر نتیجه باعث بهبود محسوس وضعیت اقتصادی شهروندان شده است. با توجه به پویایی و اثربخشی این حرکت مشارکتی، MLA، نقش چنین جنبشی را، در ارتقای سلامت و توسعه فرهنگی جامعه، و رشد سرمایه اجتماعی انکارناپذیر می داند.

جفری باند، رئیس شورای MLA ، در تحلیلی بر نقش این سه رکن اساسی فضاهای فرهنگی بر اقتصاد شهری لندن بیان می دارد در ارزیابی اثرات اقتصاد گردشگری بر اقتصاد شهری ۱۰ % از کل ارزش افزوده ناخالص اقتصادی لندن را اقتصاد گردشگری لندن ایجاد می کند و موزه ها و کتابخانه ها و آرشیوها، نقش بسزایی در ایجاد این ارزش افزوده دارند؛ تا جایی که، پنج جاذبه اصلی از ده جاذبه برتر گردشگری لندن را، موزه های ملی لندن تشکیل می دهند، که سالانه بیش از ۱۸ میلیون دیدارکننده را به خود جلب می نمایند.
اقتصاد فرهنگی:

اقتصاد فرهنگی، در مبحث اقتصاد دانش محور جای می گیرد. هدف برنامه ای این مبحث، ارزیابی آثار اقتصاد فرهنگ است که در مقام یک سند پایه، برای ارزش افزوده اقتصاد فرهنگی شهر قابل استناد باشد. این اقتصاد، از طریق شناخت سرمایه فرهنگی شهر، و همچنین شناخت دامنه تنوع عوامل ذی مدخل در ایجاد ثروت فرهنگی در شهر، با هدف شناخت بخش ای دارای نقش موثر، به منظور تدوین راهبردهای توسعه اقتصاد شهری مبتنی بر اقتصاد دانش محور است. شناسایی بنگاههای فرهنگی هنری فعال در این بخش، و میزان و سطح اشتغال در این بنگاهها، کار پایه برای شروع چنین مطالعاتی است. با وجود این، تاکید بر بخشهای اصلی فرهنگ میزان مراجعه به آن، گام پیش نیاز چنین مطالعاتی است. این بخشها، در بیشترین نظام های برنامه ریزی شهری اروپایی، شامل مراکز اسناد (آرشیوها)، و کتابخانه ها و موزه هاست. برای پی بردن به میزان این اثرگذاری، یکی از شاخصهای مبنا، مراجعه فیزیکی به این مراکز، و نیز ارزش افزوده ناخالص( GVA) اقتصاد گردشگری (توریسم) در شهر است؛ زیرا بین مراجعه مستقیم به مکان های بخش های پایه ای فرهنگی، یعنی آرشیو اسناد و کتابخانه ها و موزه ها، با تعداد گردشگران شهری رابطه مستقیم و معنادار وجود دارد. از سویی این رابطه از منظر کیفی، با ایجاد جوامع پایدار محلی در شهرهای بزرگ قابل تشخیص است. جوامع محلی، به ویژه حول محور کتابخانه ها در مرتبه اول، و در مرتبه بعد موزه ها، و در مرتبه آخر مراکز اسناد، شکل گرفته و هویت می یابند. زیرا رشد گردشگری داخلی و محلی در شهرهای بزرگ، تابعی از وجود کتابخانه ها، موزه ها، و مراکز اسناد است، که با جوامع محلی در ارتباط هستند. هر میزان که این ارتباط، پایدارتر و کارآمدتر باشد، رشد گردشگری شهری و داخلی و ملی و بین المللی در آن شهر قوی تر و شکوفاتر است.
نمونه اینگرسول:

برنامه های فرهنگی در شهرهای کوچک جهان نیز، به الگوها و راهبردهای پیشتاز در توسعه پایدار شهری بدل شده اند. این الگوها، شهر را نه تنها با تکیه بر فرهنگ و هنر، بلکه به مثابه شاهراهی در نظر می گیرند، که جوامع پایدار شهری با عبور از آن و بهره مند شدن از ابعاد محیطی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، قوام می یابند، و به شهری می رسند که فرهنگ، قلب تپنده آن است. این الگوها، برنامه های فرهنگی را تنها بخشی از اهداف توسعه قلمداد نکرده، بلکه آن را جوهر توسعه می دانند. یکی از نمونه های موفق توسعه فرهنگی شهرهای کوچک، شهر اینگرسول در کاناداست.

برنامه راهبردی فرهنگی این شهر کوچک، کیفیت زندگی شهری را هدف قرار داده، و آن را در دو فرایند توامان تقویت جوامع شهری و باز زنده سازی مرکز تاریخی شهر برنامه ریزی کرده است. این دو فرایند برنامه ای در اینگرسول، نشان داده است که شهروندان تا چه میزان برای فرهنگ ارزش قائلند. بازنده سازی مرکز تاریخی این شهر کوچک، در بازنمایی و احیای تاریخ، سنت ها، فرهنگ و اقتصاد شهری نقشی چشم گیر داشته و چشم انداز تصویر شده را به سرعت تحقق بخشیده است. برنامه فرهنگی شهر اینگرسول، منابع فرهنگی شهر را به دو دسته منابع ملموس و منابع ناملموس تقسیم کرده است؛ مراکز هنرهای نمایشی، موزه ها و کتابخانه ها، محیط مصنوع و بناها و فضاهای شاخص شهری، گردشگری و جشن ها و رویدادها و همایش ها، بنگاه های خرد دادوستد فرهنگی، پرورش اسب و محیط طبیعی و منظر عمومی شهر، در زمره بخش ملموس فرهنگی، و تجارب و خاطره های مشترک جوامع شهری، سنت های بومی، تنوع فرهنگی و مذهب و پشتوانه تاریخی و شخصیت های مشاهیر شهر که در جهان معاصر تاثیرگذار بوده اند، بخش ناملموس آن هستند، که آمیزه این دو، منظر فرهنگی( Cultural Land Escape) شهر را تشکیل می دهد.

هدف کلی این برنامه راهبردی فرهنگی برای شهر اینگرسول، ایجاد جوامع پایدار شهری با پشتوانه فرهنگی است، که نهایتا به تولید منافع اقتصادی و اجتماعی برای عموم شهروندان می انجامد. شهر کوچک اینگرسول، برای دست یابی به اهداف و چشم انداز چنین برنامه ای، دارای اصول راهنمای برنامه، روش شناسی برنامه، محتوای برنامه و فهرست اقدامات پایه ای است. شهرداری اینگرسول، پشتیبان اصلی برنامه است؛ اما راهبری و تحقق برنامه را شش سازمان اصلی فرهنگی شهر ، که تماما به دست مردم اداره می شوند، برعهده دارند. خلاصه برنامه راهبردی شهر اینگرسول در یک سند ۷۰ صفحه ای در اختیار همگان قرار داده شده است.
کسب و کار فرهنگی:

فرهنگ همانا کسب و کار است! اقتصاد فرهنگی، سمت گیری توسعه پایدار شهری را با رونق و شکوفایی کسب و کار فرهنگی ملازم می داند. گستره ای که اقتصاد فرهنگی در آن عمل می کند، تنها محدود به رونق اقتصادی در مراکز فرهنگی و اشتغال زایی مستقیم در آنها و یا حتی در عرضه مستقیم محصولات و کالاها و خدمات فرهنگی نیست، بلکه تمامی زمینه هایی است که دادوستدها با پشتوانه های متنوع فرهنگی وارد آن عرصه می شوند. این عرصه بنا بر تعاریف گسترده یا محدودی که در هر ساختار فرهنگی بومی وجود دارد، معنا می یابد. فرهنگ در بیشتر جوامعی که اقتصاد فرهنگی آنها از رونق و شکوفایی درخشانی برخوردار است و تنها محدود به تعاریف رسمی و فرمایشی و یا خلاقیت های محض فرهنگی و هنری، آن هم از نوع فاخر نمی شوند، بلکه همه گونه خلاقیت های مرتبط با گذران اوقات فراغت و ساعات خوش زندگی اجتماعی را نیز، در بر می گیرد. در چنین گستره ای، از یک فروشگاه گل گرفته تا یک رستوران هم، در عرصه اقتصاد فرهنگی جای می گیرد.

جنبش توسعه یابنده ای که بین فرهنگ و توسعه اقتصادی پیوند برقرار کرده است، حاصل هم افزایی تعاریف و معانی متنوعی است که پدیده اقتصاد فرهنگی را توصیف می کند. مفاهیمی از قبیل اقتصاد خلاق ، صنایع خلاق ، صنایع فرهنگی ، اقتصاد فرهنگی و طبقه خلاق ، تنها چند نمونه پرکاربرد از آن است. تعریف این مفاهیم، چالشی بسیار گسترده تر از نام گذاری این مفاهیم است. از این میان، سه تعریف، کاربردی وسیع تر یافته اند.
صنایع خلاق:

( Creative Industries) پرکاربردترین تعریف برای صنایع خلاق، از سوی دپارتمان فرهنگ و رسانه و ورزش انگلستان( DCMS) درسال ۱۹۹۸ به این مضمون ارائه شده است: <صنایعی که اساس آنها مبتنی بر خلاقیت های فردی و مهارت و استعدادی است که توانش بازآفرینی و به کارگیری مالکیت فکری را داراست.> این صنایع؛ تبلیغات، معماری، بازارهای هنری و آنتیک، صنایع دستی، طراحی، مد، فیلم و ویدئو، نرم افزارهای تفریحی، موسیقی، هنرهای نمایشی، انتشارات، بازی های نرم افزاری و کامپیوتری، و تلویزیون و رادیو را دربر می گیرد.
صنایع فرهنگی:

(Cultural Industries) اخیراً نیز یونسکو، سازمان آموزش و علمی و فرهنگی ملل متحد(UNESCO) ، تعریف کاربردی دیگری را برای صنایع فرهنگی ارائه داده است، که جایگاه فرهنگ و هنرهای سنتی را به روشنی توصیف می کند. این تعریف بیان می دارد: <صنایع فرهنگی، آن صنایعی هستند که محصولات خلاقانه ملموس و ناملموس هنری را تولید می کنند، و دارای توانش بازتولید درآمد و ثروت از طریق به کارگیری داراییهای فرهنگی و تولید کالاها و خدمات دانش پایه (اعم از سنتی و معاصر) هستند. ویژگی مشترک صنایع فرهنگی در این تعریف، بهره گیری از خلاقیت دانش فرهنگی و مالکیت معنوی به منظور تولید محصولات و خدمات با محتوای اجتماعی و فرهنگی است.>
طبقه خلاق:

(Creative Class) این تعریف برخلاف دو تعریف دیگر، محصول و صنایع را موضوع تعریف قرار نداده، بلکه نیروی خلاق را موضوع تعریف می داند. اما مفهوم طبقه خلاق از عرصه فرهنگ و هنرها فراتر رفته و همه کنشگران دانش را نیز در برمی گیرد: <هسته فوق العاده خلاق این طبقه جدید شامل دانشمندان، مهندسان، اساتید دانشگاه، شاعران و داستان نویسان، هنرمندان، دست اندرکاران سرگرمی ها، بازیگران، طراحان، معماران، و همین طور رهبران فکری جامعه مدرن (سردبیران و یادداشت نویسان مطبوعاتی)، چهره های فرهنگی، پژوهشگران اتاقهای فکر، تحلیل گران و ایده پردازان می باشد. طبقه خلاق همچنین دربرگیرنده <حرفه مندان خلاق> است که عرصه وسیعی از صنایع دانش محور مانند: بخش فناوری های نوین، خدمات مالی، حرفه های حقوقی و بهداشتی، و مدیران کسب و کار را دربرمی گیرد.>
نمونه لوئیزیانا:

برنامه فرهنگی لوئیزیانا، که در سال ۲۰۰۵ تحت عنوان <لوئیزیانا، جایی که فرهنگ به معنای کسب و کار است.>زیرنظر مستقیم فرماندار ایالتی لوئیزیانا تهیه و به اجرا گذاشته شده است، نمونه برجسته ای از نوعی برنامه ریزی فرهنگی در مقیاس یک ایالت است. لوئیزیانا، یکی از جنوبی ترین مناطق ایالات متحده آمریکا سرنوشتش با نفت و پالایشگاه گره خورده است.

اما مردمان این سرزمین ، با تکیه بر پیشینه فرهنگی و هنری ایالت خود، سرنوشتی دیگر را برای آن رقم زدند. آنان نفت و پالایشگاه را متعلق به کارتلها دانستند و میراث فرهنگی و هنری را تنها ثروت واقعی خود.

لوئیزیانا و نیواورلئان در آمریکا به معنای موسیقی جاز و بلوز برآمده از آمیزه سنتهای موسیقایی آفریقایی آمریکایی تبار است. سالیانه پانصد جشنواره هنری و موسیقی در این ایالت برگزار می شود.

فرهنگ لوئیزیانا، فرهنگی بسیار متنوع و آمیخته است که ریشه در فرهنگهای فرانسوی، اسپانیایی، و آفریقایی دارد که به اوائل قرن نوزدهم بازمی گردد.سنت شعرخوانی و داستان خوانی در قهوه خانه های نیواورلئان، که مکان گردهمایی روزانه شاعران و داستان نویسان است، یکی از تاریخی ترین و شناخته شده ترین سنت های لوئیزیانا است. شاعران و نویسندگانی که آوازه نام ها و کارهای آنان، با فستیوال هایی که نام های معروفی چون ویلیام فاکنر و تنسی ویلیامز را بر خود دارند، گره می خورد. ادبیات داستانی لوئیزیانا، صنعت تولید فیلم و سینما را در پی خود دارد. ادبیاتی که تاکنون پانصد فیلم براساس آنها در لوئیزیانا تولید شده است و لوئیزیانا برای فیلم های آمریکایی صحنه های منحصربه فردی( Film Location) دارد که در هیچ کجای دیگر آمریکا نمی توان مشابه آنها را یافت.

برنامه استراتژیک اقتصاد فرهنگی لوئیزیانا در زمستان ۲۰۰۴ طی کنفرانسی رقم خورد که یک هزار و یک صد نفر از نامداران مشاهیر و دست اندرکاران فرهنگی و هنری به دعوت فرماندار ایالتی در آن گرد هم آمده بودند. فرماندار ایالتی در برنامه گشایش کنفرانس گفت: <دیرزمانی است که ما مردم این سرزمین، هنر و فرهنگ را از آنچه حرفه مندان داد و ستد توسعه اقتصادی اش می نامند جدا کرده ایم. اما شهروندان ما در نهایت دریافته اند که ما از سرمایه های طبیعی و استعدادهای نهفته مان بهره برداری ناچیزی نموده و توانایی هایمان را در ایجاد فرصتهای شغلی و رشد اقتصادی محدود کرده ایم. اکنون زمان آن فرارسیده است که ایالت مان را به سوی سرمایه گذاری وسیع بر روی این دارایی های ارزشمند برانیم.>

این کنفرانس سرآغازی بود بر دیگرگونه ترسیم کردن چشم انداز لوئیزیانا در افق زمانی ۲۰۲۰ میلادی. هدف این برنامه ایجاد چارچوبی بود تا لوئیزیانا از طریق آن به توانمندی های ذاتی خود پی برده و فرصتهای اقتصادی موجود را در کل عرصه اقتصاد فرهنگی بسط دهد. این چارچوب کل چرخه اقتصاد فرهنگی را دربرمی گرفت؛ از سازمانها تا تولید و بازارها، و تمامی سامانه هایی که این فعالیت ها را مورد پشتیبانی قرار می دادند. برنامه استراتژیک در اصل، ابزاری بود برای تحقق اهداف برشمرده و پاسخ به این سوال اساسی که چگونه می توان از داراییهای فرهنگی لوئیزیانا به نحوی بهره گرفت تا اطمینان حاصل شود که فرهنگ لوئیزیانا ابزارهای لازم را برای تحقق و تثبیت ارزش فرهنگی خود به دست آورده است.

لوئیزیانا در این راه، روشی مبتکرانه و نه تقلیدی را آزموده است؛ روشی که با آن، نقشه راه توسعه اقتصاد فرهنگی لوئیزیانا تمامی شاهراههایش را دارد. این برنامه استراتژیک به تعاریف رایج توجه کرده است. اما بدون آنکه از یکی یا همه آنها الگوبرداری کرده باشد، اقتصاد فرهنگی لوئیزیانا را چنین توصیف کرده است: <مردم، بنگاهها و جوامعی که قادرند مهارتها، دانشها و افکار فرهنگی خود را به کالاها، خدمات و مکانهای تولید اقتصاد فرهنگی تبدیل کنند.> اما در عین حال، ارزشمندترین فراز این برنامه توجه به نقش مهم و سازنده سازمان های غیرانتفاعی فرهنگی و هنری، و نقش آنان در توسعه اقتصادی فرهنگی در لوئیزیانا و محدود نکردن صرف برنامه به بنگاههای درآمدزای اقتصادی بوده است.
وجهه فرهنگی شهر

وجهه فرهنگی شهر، آن مرتبتی از شهر است که به شهروند می آموزد و پیرامونی آموزنده را برای محیط انسانی شهر به وجود می آورد. شهر، به ویژه شهرهای بزرگ، مکانهایی هستند که آمیزه فرهنگی آنها حاصل تنوع فرهنگی شان است، که طی فرایند شهرنشینی با یکدیگر آمیخته اند و فرهنگ شهری را به وجود می آورند. تمامی شهرهای بزرگ جهان، جمعیتی با فرهنگهای متنوع دارند که دارای یک فرهنگ مشترک و آمیخته هستند. هرچند گروههای قومی مختلف در شهر، چه بسا فرهنگهای متفاوت بومی خود را حفظ می کنند.

اما این تفاوتهای فرهنگی و قومی در شهر، برخلاف مناطق روستایی و یا بومهای محدود و بسته تر این اقوام، مرزهای جداکننده فرهنگی و قومی جامعه شهری در شهرهای بزرگ نبوده، بلکه شهر، و به ویژه حیات مدنی در شهر، پیونددهنده فرهنگهای گردآمده در شهر است. پس شهر می آموزد و پیوند می دهد، و برجسته ترین شاخص شهرهای بزرگ همین آموزه های اجتماعی و فرهنگی مشترک و پیونددهنده در آنهاست.

اما برای آنکه فرایند آموزش در شهرهای بزرگ از کارایی و تاثیرگذاری لازم برخوردار شود، نیازمند بسترهای مناسب است که در صورت فقدان این بسترها، چه بسا فرصت های این آمیختگی فرهنگی و قومی بدل به آسیبهای اجتماعی جبران ناپذیر شود. این بسترها در دو عرصه فرهنگ و هنر قابل ایجاد و ساماندهی هستند که دارای اقلام و عناصر متنوعی در چرخه های خود هستند. اما پس زمینه همه این بخشها، عناصری مانند کتابخانه، مراکز اسناد، موزه ها در بخش مستندات، و هنرهای نمایشی و موسیقی و تجسمی است، که هر دو بخش در ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر هستند. سرآمد این بخشها، که بیشترین گستردگی را داراست، بخش انتشارات و اشکال نوین رسانه ای آن است.
شهر و میراث معنوی

تجربه های جهانی موفق همواره موید این واقعیت هستند که تنها با تاکید بر جنبه های زیبایی شناختی آثار ملموس فرهنگی و هنری نمی توان به ترسیم منظرسازی فرهنگی کارآمد دست یافت. میزان موفقیت هر جامعه ای در پیشبرد برنامه های توسعه فرهنگی به بازشناسی آثار ناملموس فرهنگی بستگی دارد. تمامی آثار ملموس فرهنگی و هنری بدون پشتوانه بخش ناملموس میراث معنوی نمی تواند ادراک فضایی هرچند اندک را در عرصه فرهنگ به وجود آورد. فضاهای فرهنگی تنها در چارچوب یک طرح و برنامه رسمی نمی تواند از تشخص عملکردی لازم برخوردار شود، مگر هنگامی که کیفیت های ناملموس فرهنگی در شهر، که میراثهای معنوی و فکری یک سرزمین بوده و پس زمینه های منظرسازی فرهنگی (Cultural Land Escape) یک سرزمین را می سازند، از جنبه ارزشهای زیبایی شناختی و طبیعی و تاریخی بازشناسی شده باشند.

میراث تاریخی ارزشهای معنوی تنها زمانی بدل به سرمایه های اجتماعی یک جامعه می شود که هر نسلی قادر باشد سهم خود را، در بازشناسی و ارتقای درک زیبایی شناختی آنچه به نسل او به میراث رسیده، ادا کرده باشد. تلاش برای شناسایی ارزش میراثهای معنوی و فرهنگی فرایندی مستمر است که دستاوردهای آن برای هر نسلی حاصل انباشت ادراکات نسلهای پیشین است، که با تجربیات افزوده نسل او، به تمام و کمال، به نسل بعدی به ارث می رسد.

در صورتی که این میراث از شفافیت لازم و کافی برخوردار نباشد، بازشناسی ارزشهای زیبایی شناختی میراث معنوی در هر نسلی، به طور مستقل، غیرممکن می شود و به تدریج منجر به محو شدن آن ارزشها و غیرقابل شناسایی شدن آنها توسل نسلهای بعدی، و در نتیجه، نابودی دستاوردهای تاریخی یک سرزمین خواهد شد.

درک این ارزشها، علاوه بر جنبه های هنری و زیبایی شناختی، مستلزم شناخت از جنبه های قوم شناختی و تاریخی و طبیعی این ارزشهاست. تاکید بر شناخت جنبه های ناملموس ارزشهای میراث معنوی تنها به شناسایی جنبه های ناملموسی که آثار فاخر و شناخته شده فرهنگی و هنری را به وجود آورده اند یا نظامات و مبانی فکری که پشتوانه های مستقیم آنها بوده اند، محدود نمی شود، بلکه تمامی آیینها و رسوم و آداب زیستی یک سرزمین را شامل می شود؛ از شیوه تربیت کودکان گرفته تا روشهای پخت نان و شیرینی در بین اقوام مختلف یک سرزمین، و همچنین آداب معاشرت و غذا خوردن در خانه و بیرون از خانه. همه اینها، به عنوان میراث معنوی، در منظومه ای به هم پیوسته از تمامی آثار ملموس و ناملموس است که میراث فرهنگی و فکری یک سرزمین و یک شهر را، به عنوان آمیخته ترین و متنوع ترین دستاوردی که در جریان زندگی و حیات مدنی نمود می یابد، تشکیل می دهد.
نمونه ایتالیا:

کشور ایتالیا یکی از نمونه های بارز شناخته شده جهانی در عرصه حفاظت از میراث معنوی است. ایتالیا با وجود وفور میراث معنوی ملموس و آثار فاخر هنری و معماری در یکی از سرزمینهای تاریخی جهان، توجه به بازشناسی میراث معنوی ناملموس را به عنوان پشتوانه و پس زمینه پاسداری از میراث فرهنگی و هنری ملموس در دستور کار برنامه ریزی و مدیریت فرهنگی کشور قرار داده است.

مدیریت اقتصاد فرهنگی در ایتالیا، با تکیه بر بازشناسی آثار ناملموس فرهنگی، در زمره یکی از گنجینه های بسیار عظیم فرهنگی در ایتالیاست، که حفاظت از آن کار پایه برنامه فرهنگی در کشور است. ایتالیا برنامه مدیریت فرهنگی را کار پایه حفاظت از منظومه گنجینه های فرهنگی و خوشه های میراث ملموس و ناملموس فرهنگی قرار داده است و آن را مجموعه اقدامات منظم و برنامه ریزی شده ای می داند که گنجینه های موجود را در خوشه ها و صورت بندیهای مرتبط با یکدیگر، برای دستیابی به اهداف و پیش بینی نظامی برای کنترل و هدایت و تحقق اهداف پی می گیرد.

این روش مانند هر روش دیگری بر یک چشم انداز اولیه و نهادهای متکی بر آن استوار است. به بیانی دیگر، مدیریت صحیح اقتصادی قطعاً شرط لازم است، اما به تنهایی کافی نیست. چنین برنامه ای می باید با مدیریت موثر و جدی و استراتژی قدرتمندانه ای که ریشه در تجارب ملی و بومی فرهنگی در کشور دارد، توامان باشد. نکات ضروری برای دستیابی به مدلهای برنامه ای مرتبط با حفاظت از میراث فرهنگی، در عین متکی بودن برتجربه های بومی، می باید مبتنی برارتقای آنها نیز باشد.

ایتالیا ط بیش از دو دهه، با تکیه بر برنامه های میراث فرهنگی مبتنی برحفاظت و بازشناسی میراث فرهنگی ناملموس، توانسته است بخش عمده گردشگران خارجی خود را، از گردشگری خوشگذران و عیاش، به سوی توریسم فرهنگی سوق دهد.

سند برنامه ای چهلمین کنگره همایش عملی منطقه اروپا که با عنوان <خوشه های فرهنگی پایدار در سال ۲۰۰۰> در شهر بارسلونای اسپانیا برگزار شده بود، گردشگری فرهنگی را یک بازار شکوفا قلمداد کرده است. سازمان جهانی گردشگری، نرخ رشد گردشگری با انگیزه های فرهنگی را در مقابل نرخ رشد کل گردشگری جهان که بین ۴ تا ۵ درصد بوده، بین ۱۰ تا ۱۵ درصد برآورد کرده است. این سازمان چنین رشدی را ناشی از گسترش جاذبه های میراثی در شهرها می داند، که در زمینه رشد گردشگری شهری رشد کرده است.
اسناد جهانی:

اسناد ملی و منطقه ای و بین المللی در زمینه گردشگری، میراث فرهنگی و اقتصاد فرهنگی، که طی آخرین دهه قرن بیستم و سالهای آغازین هزاره، تدوین شده اند، با بیشترین تاکید ممکن، شکوفایی و رشد اقتصاد ملی و شهری را تنها ایجاد جاذبه های اقتصادی برای بنگاههای کار و تجارت و حرفه مندان نمی دانند. این اسناد، به روشنی، جذابیتهای فرهنگی و میراث معنوی را در زمره بیشترین جاذبه ها برای جلب گردشگران و چشم اندار رونق اقتصادی برای سرمایه گذاران و بنگاه های اقتصادی قلمداد می کنند.

در اسناد و گزارشهای پژوهشی منتشر شده این سالها، بر روی معناهای مشخص خلاقیت و اقتصاد خلاق تکیه های بسیار دقیقی شده است. یک گزارش پژوهشی منتشر شده از سوی دانشگاه کارنگی در زمینه توسعه اقتصاد منطقه ای، خلاقیت را امری چندوجهی می داند که دارای وجوه فناوری، اقتصادی، هنری، فرهنگی و کارآفرینانه است. فرهنگنامه وبستر آن را به معنای <توانایی ایجاد صورتهای جدید بامعنا> آورده است و در گزارش پژوهشی یادشده، اقتصاد خلاق رابطه خلاقانه بین سه مقوله <فناوری>، <داد و ستد>، و <هنرها> قلمداد شده است.

در این میان، نمونه های کشورهای اسکاندیناوی در اروپا و سنگاپور، به عنوان یک کشور نوپای آسیایی، دو الگوی بسیار روشن در این زمینه هستند.
نمونه اسکاندیناوی:

رساله ای پژوهشی که مرکز پژوهش استراتژیک شهری در اسکاندیناوی انجام داده و در ژانویه ۲۰۰۷ منتشر شده است.

حاکی از این واقعیت است که در کشورهای دانمارک، نروژ و سوئد، طی سالهای اخیر، استراتژیهای توسعه شهری شدیدا تحت تاثیر این دیدگاه قرار گرفته اند که شهرهای مطلوب برای اقتصاد جهانی، آنهایی هستند که دانش، خلاقیت و نوآوری در آنها نیروهای محرک رشد و شکوفایی اقتصادی هستند.

امروزه، بیشتر سیاست گذاران اقتصادی اسکاندیناوی براین عقیده اند که شهرها باید چشم انداز جذابی برای عموم مردم باشند. این باورها درست نقطه مقابل دیدگاههایی است که تا پیش از این، مهمترین معیار جذابیت شهرها را قابلیت جذب سرمایه و بنگاههای اقتصادی می دانستند. دیدگاه جدید در اسکاندیناوی، به جای تاکید برسیاست گذاری های عمودی و از بالا به پایین، اقتصاد دانش پایه ای را که مبتنی بررقابت پذیری فرهنگی گسترده و فعال باشد، محور سیاست گذاری اقتصادی شهرها می داند. چنین سیاستی، بیش از پیش، یک سیاسیت پویا و فرایند محور در مقابل سیاست های عمودی متعارف و سنتی تلقی می شود.

بدین ترتیب، حاصل چنین تضاد دیدگاهی بین سیاست های سنتی پیشین و سیاست گذاری های جدید، به نوعی همزیستی عقلایی بین این سیاست ها در کشورهای اسکاندیناوی بدل شده است. اما واضح است که مقوله فرهنگ و جاذبه های فرهنگی در شهرهای اصلی این کشورها، به عنوان سیاستهای مرکزی در تعیین استراتژیهای اقتصاد شهری و توسعه اجتماعی، جایگاهی محوری یافته اند. طی سالهای اخیر، این نوع دیدگاهها و سیاستها در اروپا و کشورهای اسکاندیناوی، در مقام مشخصه های بارز دوران پساصنعتی، خود را بازنمایانده، تا جایی که به طور وسیعی ادبیات نوع خود را در قالب عباراتی مانند <رنسانس شهری> و <شهرهای خلاق> به وجود آورده اند.
نمونه سنگاپور:

کشور سنگاپور، طی چهار دهه اخیر، تمامی توان خود را برروی تقویت بنیه اقتصادی خود متمرکز کرده بود. استراتژی اقتصاد سرمایه محور سنگاپور از این کشور ملتی پویا و موفق ساخته است. اما به هرحال، فرایند جهانی شدن و فناوریها و رقابت به سرعت در حال تغییر محیط جهانی بوده و عوامل موفقیت درگذشته ممکن است بیش از این کارایی نداشته باشند. به همین دلیل، نخست وزیر سنگاپور می گوید: <ما سالها نیرویمان را برروی وجه اقتصاد ملی متمرکز کرده بودیم، اما اگر بخواهیم از این پس نیز اقتصادی قوی داشته باشیم، باید کارآفرینانی دیگر و خلاقیتهای دیگر گونه ای داشته باشیم. پس باید به هنرها هم نظری داشته باشیم. از این پس، این دو اقتصاد و هنر با هم پیش خواهند رفت.

برنامه استراتژیک اقتصادی فرهنگی سنگاپور تاکید دارد که این برنامه در برگیرنده تحولی بنیادی در روش اندیشیدن مردم است تا مردم قادر شوند به نحوی بیندیشند که بین هنرها و رشد اقتصادی رابطه برقرار کنند.

این امر نشان دهنده پذیرفتن دیدگاه جدید در استراتژی اقتصادی سنگاپور است، که بر وجود یا پدید آمدن طبقه ای جدید در میان اقشار اجتماعی حکایت دارد که همان <طبقه خلاق> (Creative Class) است؛ اولین طبقه ای که در تاریخ تحولات اجتماعی، نه از مسیر کارآفرینی صرف اقتصادی بلکه از مسیر اقتصاد دانش محور و از شاهراه فرهنگ، جایگاه اقتصادی خود را تعیین می کند. این برنامه فرهنگی دسته بندی متفاوتی را نیز در عرصه فرهنگ ارائه کرده است، که شامل فرهنگ و هنرها، طراحی، و رسانه هاست.
سیمای فرهنگی تهران:

برنامه ریزی فرهنگی برای شهر تهران نیز، با توجه به جایگاه ملی و منطقه ای و جهانی این بزرگترین پایتخت شهر منطقه ای در خاورمیانه، ضرورتی چند جانبه یافته است که به دلیل توجه وسیع کشورهای جهان به دو جنبه بودن توسعه پایدار، که توجه به هر دو وجه فرهنگ و اقتصاد را لازم و ملزوم هر برنامه توسعه ای می داند، امری عاجل و اجتناب ناپذیر است. فرهنگ و هنر در شهر تهران، طی دوره های تاریخی در دو قرن اخیر، دستخوش چالشهای بی شماری بوده است که هیچ گاه مجالی مستمر و فضایی پایدار، برای توسعه ای درخور نقش و جایگاه ملی و فراملی خود، نیافته است.

اما این فرهنگ، از درون همه این چالشها که تحت فشارهای سیاسی و اجتماعی بوده است، کماکان به عنوان تجلی فرهنگ شهرنشینی و حیات مدنی رخ نمونی بارز داشته است.

هرچند در این عرصه، مطالعات جامع و دقیقی انجام نشده است و دسترسی به آمارهای قابل استناد به سادگی میسر نخواهد بود؛ زیرا بیشترین حلقه های زنجیره فرهنگ و هنر در چرخه های موجود آن، در بازارهای غیررسمی و موازی، و به طور گسیخته قرار دارند،تدوین استراتژی توسعه فرهنگی در شهر تهرن، بیش از این نمی تواند در انتظار تهیه یک سند راهبردی به شیوه های مرسوم و کلاسیک و مد روز دولتی به سر برد؛ زیرا توسعه فرهنگی شهر تهران نیازمند یک برنامه اقدام است که حاوی برنامه های مشخص و هدفمند و مکانمند در قالب طرحهای موضوعی و موضعی، برای ایجاد و توسعه فضاهای فرهنگی شایسته و درخور جایگاه فرهنگی شهر تهران، به منظور ارتقای کارآمد سازمان فضایی فرهنگ در شهر تهران باشد. این ضرورت از آنجا ناشی می شود که تهران، به دلائلی تاریخی و اجتماعی، مملو از نیازهای انباشته توسعه اجتماعی و فرهنگی در شهر است که فقدان آن آسیبهای فراوان و جبران ناپذیری را در پی خواهد داشت.

تنزل دادن مقوله فرهنگ و موضوع توسعه فضاهای فرهنگی به محتوای یک سند رسمی و کلیشه ای هیچ گاه راه حل کارآمد و شایسته ای برای احیای جایگاه فرهنگی و هنری ملی و بین المللی شهر تهران نیست، بلکه همواره مستلزم ارتقای محتوای آن از طریق مشارکت فعال و موثر مردمی، به ویژه نهادهای غیردولتی و تشکل های صنفی و حرفه ای است. با وجودی که دولت و مدیریت شهری، از منظر وظایف و ماموریتهای حاکمیتی کماکان مسئولیت اصلی را در پشتیبانی تسهیل گرانه در تولید برنامه اقدام دارا خواهند بود، اما یک سند رسمی دولتی و شهری قادر به پر کردن چنین خلائی نیست و در صورت بسنده کردن به یک سند رسمی و دولتی در این عرصه، نمی توان چشم انداز روشنی را برای جایگاه آتی شهر تهران ترسیم کرد. وظیفه تدوین برنامه اقدام یک وظیفه عمومی است و تنها در صورت مشارکت دادن سازمان یافته اصحاب فرهنگ و هنر امکان ترسیم چشم انداز قابل تحققی را در عرصه توسعه فرهنگی شهر تهران می توان تصور کرد.

تولید فرهنگی در قلمرو حیات مدنی، هیچ گاه مقوله ای رسمی و دولتی نبوده و ملتها در فرایندی تاریخی اجتماعی و به تناسب پیشینه و توانهای محیط طبیعی تاریخی، خود آفرینندگان فرهنگ هستند. ماموریت و وظیفه دولت در عرصه فرهنگ، محدود به پشتیبانی تسهیل گرانه در طرح ریزی و برنامه ریزی برای ایجاد زیرساختهای فرهنگی است و مداخله مستقیم و تصدی گرانه دولتها در عرصه فرهنگ، منجر به پدید آمدن یک قلمرو رسمی و فرمایشی در عرصه فرهنگ خواهد شد که مردم و نهادهای غیردولتی هیچ گاه خود را در آن شریک نخواهند انگاشت. آسیب شناسی چنین وضعیتی جدایی تدریجی فرهنگ رسمی از غیررسمی در کل قلمرو فرهنگ و محافل فرهنگی است که مانع از انباشت سرمایه های اجتماعی و معنوی در قلمروی قابل دسترس برای همگان خواهد بود و هزینه های تکامل فکری و فرهنگی و معنوی جامعه را، برای مردم و دولت و جامعه، به چند برابر افزایش خواهد داد.

به این ترتیب، موضوع اصلی هر سند، برنامه ای در عرصه توسعه فرهنگ و فضاهای فرهنگی در شهر تهران، که می بایستی به تناسب جایگاه درخور و شایسته ملی و جهانی شهر تهران باشد، سپردن کارگزاری امور فرهنگی به اهل فرهنگ و هنر و دست اندرکاران حرفه ای و صنفی در این قلمرو ارزنده، از طریق فراگیرترین تشکل های گسترده و مردم نهاد است. در نتیجه، وجود سازمانهای متعدد و موازی شهری، با افق دیدهای رایج و مرسوم در این سازمانها که تمایل به تصدی گری مستقیم در کارگزاری فرهنگی را در صدر وظایف سازمانی و تشکیلاتی خود قرار می دهند، نمی تواند نقش کارآمدی در توسعه فرهنگی و فضاهای فرهنگی شهر تهران ایفا کند.

پاسخگویی به نیازهای فزاینده فرهنگی شهر تهران در گرو توجه به همیاری و مشارکت مردم نهادها و اصحاب فرهنگ و هنر و شهروندان و از همه مهمتر بخش خصوصی علاقه مند به سرمایه گذاری در این زمینه است تا بتوان به آستانه پاسخگویی به این نیازها در فاصله ای تا پانزده سال دیگر رسید و در عین حال، از تجارب پانزده سال گذشته نیز بهره مند شد.

علی فلاح‌پسند




http://www.aftabir.com/articles/view/art_culture/culture/c5c1240999865_cultural_p1.php/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D8%B1%D8%A8%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C

 

   
 
  صفحه اصلی 
  سخنان رهبري 
اخبار  
مقالات  
پژوهشها  
کتاب‌هاو پایان‌نامه‌ها 
اصطلاحات  
احاديث  
  حکايات و ضرب المثل‌ها  
   پايگاههاي پژوهشي  
گالری عکس  
ارتباط با ما  
 
 
1. الامام علي (ع): تَعَرَّضُوا لِلتِّجاراتِ، فَاِنَّ لَکُمْ فيها غِنيً عَمّا في اَيْدِي النّاسِ وَ اِنَّ اللهَ يُحِبُّ المُحْتَرِفَ الْاَمينَ.
امام علي عليه‌السلام فرمود: به کارهاي تجاري بپردازيد که بازرگاني، شما را از مال ديگران بي‌نياز مي‌کند. خداوند پيشه‌ور درستکار را دوست دارد.
(وسايل الشيعه، ج 22)
و..
 

کلیه حقوق این سایت متعلق به مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما است.