حضرت آيت‌الله خامنه‌اي رهبر معظم انقلاب اسلامي در پيامي به مناسبت آغاز سال 1391 :شعار امسال، «توليد ملى، حمايت از كار و سرمايه‌ى ايرانى» است. ما بايد بتوانيم از كارِ كارگر ايرانى حمايت كنيم؛ از سرمايه‌ى سرمايه‌دار ايرانى حمايت كنيم؛ و اين فقط با تقويت توليد ملى امكان‌پذير خواهد شد.
 
نقش رسانه در تولید ملی 2


رسانه ها علاوه بر اینکه باید اطلاع رسانی را در دستور کار قرار دهند باید به دنبال آن باشند که اطلاع رسانی به ضد خود تبدیل نشود. چنانچه در اطلاع رسانی مبالغه صورت گیرد،........ زمینه اطلاع گریزی از مخاطب را فراهم می کند.


بخش پنجم

تبدیل رسانه مصرف محور به تولیدمحور(2)

در این راستا رسانه ملی می تواند با انتخاب راهبرد «آموزش رسانه ای تولید ملی» از ظرفیت هایی بی بدیل خود در این حوزه بهره جوید. این راهبرد می تواند در قالب راهکارهای زیر تحقق یابد:

1-1-4- تبیین و آموزش مبانی و مفاهیم تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی برای همه سطوح سنی و تحصیلی و در قالب های برنامه ای.

2-1-4- تبیین اهمیت و ضرورت موضوع تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی.

3-1-4- آموزش و بیان راه ها، شیوه ها و ابزارهای تحقق خودکفایی و استقلال اقتصادی.

4-1-4- آموزش چگونگی ارتقای کیفیت کالاهای تولید داخلی.

5-1-4- آموزش نحوه بازاریابی برای استفاده داخلی و خارجی از کالاهای ایرانی.

6-1-4- آموزش شیوه های نوین تولید محصولات صنعتی و مصرفی در جهان.

7-1-4- آموزش عوامل شتاب دهنده و موانع تحقق استقلال اقتصادی و آموزش راهکارهای رسیدن به آن.

8-1-4- بیان و اطلاع رسانی از شیوه کشورهای دیگر در حمایت از تولیدات داخلی.

9-1-4- کاهش تبلیغات بازرگانی کالاهای مصرفی.

10-1-4- ترسیم نتایج و دستاوردهای تحقق تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی.

5- تاکتیک های طرح موضوع

رسانه ملی باید بر اساس تکنیک های رسانه ای، روانشناسی و جامعه شناسی به حل موضوع حمایت از تولید ملی بپردازد، زیرا برخی از مردم بر این باورند که اولاً؛ کالای تولید داخلی کیفیت ندارد، ثانیاً کالای خارجی را موجب رشد شخصیتی خود می دانند. ثالثاً رفاه، آسایش و زیبایی زندگی را با مصرف کالای خارجی در ذهن تصور می کنند.

در این بین برخی از مسئولان کشور، اعتقادی به تولید در سطح ملی ندارند و تولیدکنندگان نیز بدون توجه به خواسته های مشتری کالاهای بی کیفیت تولید می کنند که قدرت رقابت با نمونه های خارجی را ندارند.رسانه ملی لازم است که این بیماری فکری را با تاکتیک های مناسب از ذهن بزداید و فعالیت های رسانه ای ذیل را انجام دهد.

1-5 - پرهیز از قاعده غفلت جمعی و پخش مسئولیت

در دهه 1960 یک حادثه تأسف بار در یک خیابان شلوغ، نقطه آغازی برای بعضی پژوهش های روانشناسی اجتماعی شد. یک خانم از سوی مردی کارد به دست مورد حمله قرار گرفت، او مرتب فریاد می زد و کمک می خواست، اما در نهایت زخمی و کشته شد. این کشمکش به مدت 54 دقیقه ادامه داشت، بعداً معلوم شد که 38 نفر نظاره گر این ماجرا بوده اند، اما نه تنها هیچ کس به کمک آن زن نیامد، بلکه هیچ کس حتی زحمت زنگ زدن به پلیس را نیز به خود نداد.

دو روانشناس اجتماعی به نام های «دارلی»(Darely) و «لاتانه» (Latane) به تحقیق این موضوع پرداختند. در نهایت چند نظریه در تبیین این مسئله مطرح شد:الف) نظریه پخش مسئولیت ب) نظریه غفلت جمعی ج) نظریه ماهیت شهرنشینی. قاعده اول می گوید اگر n نفر شاهد یک موقعیت اضطراری باشند، هر کدام از آنها مسئولیت خود را فقط به اندازه می داند.

قاعده دوم می گوید افرادی که ناظر موقعیت اضطراری اند، یک ارزیابی از فرد نیازمند و موقعیت او دارند. نوع دوم به سال خوردگان، زنان، بیماران و ... کمک می کنند، اما به کسانی که خود مقصر باشند، مانند مست ها، معتادان و ... کمک نمی کنند و نسبت به آنها غفلت می ورزند. قاعده سوم نیز گناه را به گردن ماهیت شهرنشینی می اندازند. (444 ،Baron)

قاعده اسلامی افراد را در برابر اتفاقات اجتماعی مسئول می داند. دین بهترین و عالی ترین روش است که می تواند جامعه بشری را نظم ببخشد و بیش از همه روش های دیگر مردم را به رعایت قوانین اجتماعی وادارد، چرا که دین علاوه بر وضع قوانین مجازات و تشویق دو ابزار نیرومند دیگر نیز در اختیار دارد که از طریق آن می تواند هرگونه نیروی مخالف را در هم شکند.

نخست آنکه افراد را به جهان دیگری توجه داده، جهان مادی را گذرا و مقدمه جهان دیگر می داند و بدین ترتیب افراد را به این رهنمون می سازد که تنها راه سعادت جاودان، پیروی از مقررات دینی است که پیامبران آن را ابلاغ فرموده اند. فرد دیندار با پی بردن به این حقیقت می داند که مقررات دینی از جانب خداوند دانا، توانا و بینایی است که لحظه ای از آفریده های خود غافل نیست و روزی خواهد آمد که در پیشگاهش به حساب اعمالش رسیدگی شود.

با چنین باوری هرگز ممکن نیست که از پنهان داشتن عملی سود جسته و از عمل به مقررات دینی سر باز زند. توجه رسانه به نقش الهی انسان در اجتماع، فرد را وادار می کند از طریق یک نیروی درونی بدون هرگونه زور و اجباری در مسیر زیبای حکومت اسلامی حرکت کند و برای اعتلای آن از هیچ کوششی فروگذار نشود.

بنابراین لازم است که صدا و سیما با نظریه الهی و اسلامی همه مردم را در مقابل استقلال و پیشرفت کشور دارای مسئولیت معرفی کند و با آموزش صحیح وظیفه هر فرد در قبال اجتماع، این نکته را به وی متذکر شود که تقویت نظام اسلامی در عرصه اقتصادی در نزد خداوند متعال مانند مجاهدت سرباز در منطقه نبرد با دشمن است.پیامبر اکرم(ص) همه افراد جامعه اسلامی را مسئول می داند؛ «کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته» (بخاری، 284) و برای اصلاح جامعه و حرکت در پیشرفت هیچ فردی نباید خود را استثنا بداند و هر فردی با توجه به مسئولیتی که دارد باید در این راه کوشش کند.

2-5- عادت پذیری و عادت شکنی

«عادت» نقش مهمی در ایجاد استقلال ملی و تقابل با سختی های زندگی دارد، چه بسا ملت هایی بوده اند که به دلیل تنبلی و سستی با وجود سرمایه های مادی فراوان به تکیه به بیگانگان و راحت طلبی عادت کرده اند و چشم اندازی هم نسبت به عزت و غرور ملی ندارند.عادت در تربیت تمام ابعاد انسان، اعم از تربیت بدنی، عقلانی، عاطفی، اخلاقی، مذهبی، معنوی و حتی ملی ... اثر خاص خود را دارد. (جودت، 171)

هر عادت سه مرحله را طی می کند: تمایل، اراده، تکرار. اگر هر کدام از این سه مرحله نباشد یا ضعیف باشد عادت شکل نخواهد گرفت؛ به ویژه مرحله اول و دوم تعیین کننده خوب یا بد بودن آن عادت خواهد بود. رفتاری که به صورت عادت در می آید، در ابتدا مورد تمایل قرار گرفته و انسان می تواند بر تمایلات خود کنترل و حاکمیت داشته باشد، بعد از اینکه تمایل حاصل شد باید اراده انجام و تکرار آن را داشته باشد و مرحله سوم این است که آنچه میل و اراده کرده باید زیاد تکرار کند تا به صورت عادت در آید.

در واقع اهمیت عادت آن است که هر بار تکرار می شود، بدون اینکه استدلال عقلانی و محکمی پشت آن باشد. عادت از دیدگاه غزالی عبارت است از حالت یا خصوصیت روانی که در انسان پدید می آید و اثر خود را برجوارح و اندام انسان جاری می کند و خواهان قیام به عمل است یا به دلیل وجود این حالت اعمال، رفتاری بدون تکلیف و بدون نیاز به فکر و تأمل از او صادر می شود. (همان)

شهید مطهری عادت را به دو قسمت «فعلی» و «انفعالی» تقسیم می کند: عادت فعلی را مطلوب و عادت انفعالی را نامطلوب می داند. از دیدگاه دینی نمی شود به طور مطلق عادت را خوب یا بد دانست، بلکه با توجه به مصادیق و مباحث جانبی آن است که بعضی از عادت ها خوب و بعضی بد می شود. امام علی(ع) در این باره می فرمایند: زبانت از تو چیزی می خواهد که به آن عادتش داده ای و جانت از تو چیزی طلب می کند که بدان مأنوسش ساخته ای (غررالحکم، حکمه 4147)

آنچه که یک رسانه اسلامی باید انجام دهد همین است که عادت های بد را از انسان بزداید و عادت های نیکو و خوب را با تشویق و ترغیب و مسئولیت آفرینی در او برویاند. در سال های اخیر مصرف گرایی و سوءمصرف یکی از عادات منفوری است که با تبلیغات رسانه ای و کالایی شدن ارزش های انسانی به بهانه سبک های مدرن زندگی در حال اوج گرفتن است و در چنین حالتی یک رسانه وظیفه دارد که طاغوت عادت را که افراد را وادار به طغیان، ظلم، بی توجهی به منافع ملی می کند از درون و برون آنها بزادید.

روش ترک عادات بد قبلی و جایگزینی عادات جدید

در ترک عادات بد باید همان قدم هایی که برای برقراری عادات لازم است، برداشت.

1) قدم اول در ترک عادت تشخیص غلط بودن عادت است.

2) قدم دوم ایجاد دستوراتی در خلاف جهت اعمالی است که تاکنون در این عادت بد داشته ایم.

3) قدم سوم نقشه لازم برای انجام این دستورات است. با تلقین به مصمم بودن به طرز تفکر جدید.

3-5- تسهیل اجتماعی و بطالت اجتماعی

عملی در حضور دیگران سبب بهتر و بیشتر شدن تلاش افراد می شود، این پدیده را «تسهیل اجتماعی» می گویند. ریشه روان شناختی تسهیل اجتماعی این است که نظر دیگران در مورد خودمان را مهم می دانیم و مایلیم نسبت به ما نظر مثبت داشته باشند.پدیده دیگری به نام «بطالت اجتماعی» نیز در گروه داریم. گاهی افراد خود را در پناه گروه مخفی می کنند و با خود می گویند بگذار که دیگران وظایف گروهی را انجام بدهند.

اصولاً بطالت اجتماعی و تسهیل اجتماعی، از پدیده های معمول در زندگی اجتماعی است و تبعات مهمی دارد؛ زیرا بسیاری از وظایف فقط به صورت گروهی صورت می گیرد.اصولاً احکام و مقررات اسلام به گونه ای طراحی شده است که یک پیام جمعی در آن نهفته است و هدف مهم آن دمیدن روح جمعی در کالبد جامعه مسلمانان و آشنا کردن آنان با فعالیت های گروهی است. از آداب و مناسک حج گرفته تا مراسم نماز جمعه و جماعت و بسیاری از احکام دیگر که همگی به نوعی از روحیه جمع گرایی حکایت دارد و مسلمانان را به نوعی به نظم پذیری گروهی تشویق می کند.

آیات و روایات متعددی مسلمانان را به کار جمعی و گروهی تشویق کرده است. در روایتی از پیامبر گرامی اسلام(ص) نقل شده است: «الجماعه الرحمه» (حلی، 363، 1364) در روایت دیگری از پیامبر(ص) آمده است: «... ما تکرهون فی الجماعه خیر مما تحبون فی فرقه، فی الجماعه رحمه و فی الفرقه عذاب» (اردبیلی، 13، 1303)یعنی مشکلات ناشی از کار جمعی که مورد پسند شما نیست بهتر است از آنچه که در کار انفرادی می پسندید، چرا که در کار جمعی رحمت است و در کار انفرادی عذاب.رسانه در این راستا وظیفه دارد که روح همکاری جمعی را برای عبور جامعه از شرایط نامتعادل اقتصادی فراهم کند و آن میسور نمی شود مگر با آموزش صحیح رسانه ای و ارائه راهکارهای لازم به مسئولان، تولیدکنندگان و مصرف کنندگان.

برای به حداقل رساندن بطالت اجتماعی راه حل های زیر ارائه شده است:

1- رسانه ها باید کاری کنند که نه تنها هر فرد مسئولیت خود را فراموش نکند، بلکه بازده یا کوشش او به آسانی تشخیص پذیر باشد.

2- رسانه ها باید با فعالیت های تربیتی و آموزشی تعهد افراد را نسبت به عملکرد گروه بیشتر کنند و لذت صعود به نوک قله را در کام همه ایجاد کنند و آنها را به عبور از موانع ترغیب نمایند.

3- اهمیت و ارزش کار جمعی را در کنار انگیزه فردی افزایش دهند.

4- رسانه ها باید به گونه ای افراد را ترغیب کنند که هر فرد کمک خود به فعالیت گروهی را مهم، بلکه بی مانند بداند.

5- به طور کلی همبستگی گروهی و کمک به همدیگر باید افزایش یابد. اگر به درستی دقت شود دیدگاه اسلامی نسبت به فعالیت های جمعی مثبت به گونه ای است که تسهیل اجتماعی را تقویت و بطالت اجتماعی را نفی می کند.

4-5- یادگیری اجتماعی

یکی از نظریه های یادگیری، نظریه اجتماعی یادگیری مشاهده ای یا الگویی است که به آن یادگیری اجتماعی هم می گویند. (سیف، 201)الگوبرداری به فرایندی گفته می شود که به واسطه آن، رفتار فرد در نتیجه مشاهده رفتار یک فرد دیگر(الگو) یعنی دیدن، شنیدن یا حتی مطالعه درباره رفتار، تغییر می کند. الگو تنها به انسان محدود نمی شود، بلکه هرگونه محرک از جمله یک رفتار آموزنده، یک دستورالعمل و ... را شامل می شود. (همان، 406)

دراین نظریه برای افزایش یا کاهش رفتار، روش هایی معرفی شده است، روش های ایجاد و افزایش رفتار مطلوب عبارتند از:

1- اصل اکتساب: انسان ها سعی می کنند رفتارشان را به کسی که بیشتر از همه او را دوست دارند شبیه کنند. این اکتساب در پوشیدن لباس، در اعتقادات و باورها و ... و از راه مشاهده و الگوبرداری از والدین و همین طور از معلمان و رسانه ها ... حاصل می شود.

2- اصل بازداری زدایی: گاهی فردی که رفتاری را به خوبی آموخته است، اما از پیامدهای آن می ترسد، گرفتار نوعی بازداری درونی است. اگر مشاهده کند که کسی آن رفتار را انجام دهد و پیامد منفی ای برای او نداشته باشد، بازداری زدایی می شود و به عبارت ساده جرئت پیدا می کند.

3- اصل آسان سازی: یعنی این که کسی رفتاری را قبلاً آموخته است، اما اگر مشاهده انجام آن رفتار از سوی دیگران باشد به انجام آن رفتار رغبت بیشتری پیدا می کند.

همچنین روش های کاهش رفتار نامطلوب عبارتند از:

1- اصل بازداری: اگر فرد الگویی را مشاهده کند که به دلیل رفتارش تنبیه می شود، احتمال انجام آن رفتار از سوی مشاهده کننده کاهش می یابد.

2- رفتار ناهمساز: در این روش فرد، رفتارهایی را از الگو مشاهده می کند که با رفتار مشکل آفرین مشاهده کننده، مغایر و ناهمساز است. (کاویانی، 268،1389)

بخش ششم

اطلاع رسانی به موقع و نگرش صحیح

گاه گاهی در تبلیغات رسانه ای ما شاهد خبرهایی هستیم که خود این خبرها به طور مجزا از اهمیت چندانی برخوردار نیستند، ولی وقتی فرایند خبرها در ذهن مخاطب تجمیع می شود، مخاطب با ایجاد یأس، اضطراب و نگرانی مواجه می شود. در سال گذشته (1390) نظرسنجی هایی در صدا و سیما صورت گرفت که نشان می دهد بیش از 54 درصد مردم اخبار خود را از روزنامه ها، 31 درصد اینترنت، 24 درصد تلویزیون های خارجی (که مجموعاً بیش از 200 تلویزیون هستند) و 12 درصد رادیوهای خارجی دریافت می کنند.

این نظرسنجی همچنین حاکی است که 60 درصد در حد خیلی زیاد و زیاد به اخبار صدا و سیما اعتماد داشته اند. این آمارها حکایت می کند که سیستم اطلاع رسانی از یگانگی در انتشار به چندگانگی در دریافت تغییر موضع داده است.اما با توجه به اعتماد بالای مخاطبان به رسانه های داخلی، این رسانه ها برای نقش خود در پیشرفت ایران اسلامی نیز باید برنامه مدونی تهیه کنند، تا هم انتظارات مخاطبان را برآورده کنند و از فضای رقابتی جهانی عقب نمانند و هم بتوانند از طریق اطلاع رسانی و کارکرد خبری خود بخشی از مشکلات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کشور را برطرف کنند.

1) تغییرات رسانه ها و ذائقه ها

اگر نگاهی به تغییرات اطلاع رسانی در پنج سال گذشته انداخته شود مشاهده می شود که تنوع اطلاع رسانی و میزان استفاده مردم از پیام به نحو محسوسی افزایش یافته است. امروزه روزنامه ها مانند گذشته منتظر نمی مانند که مخاطب صبح روز بعد آنها را خریداری کند، بلکه آنها با راه اندازی صفحات اینترنتی، مطالب خود را که پیش از انتشار کاغذی به صورت سایبری منتشر می کنند. همچنین خبرگزاری ها نیز خبرهای خود را که پیش از این به فروش می رساندند اکنون نه تنها رایگان عرضه می کنند، بلکه به صورت پیامک نیز برای مخاطبان ارسال می کنند.

علاوه بر آن سیستم های پیامک خبری نیز به صورت لحظه ای و در حالی که مکان و زمان نمی شناسند بسیاری از خبرها را برای مخاطبان ارسال می کنند. به موارد فوق باید امکانات موبایل های جدید را نیز اضافه کرد که می توانند صفحات متعدد خبری اینترنت و شبکه های تلویزیونی را نمایش دهند... سرعت و جهش در اطلاع رسانی در حالی روزبه روز به اوج خود نزدیک می شود که گویا قرار است هر فرد شبکه های تلویزیونی متعدد و ده ها دستگاه خبری را به تنهایی و با ابتدایی ترین امکانات مدیریت کند.اما آنچه که بیش از همه مهم است، در این اوضاعی که جهان با انباشت اطلاعات مواجه است، اینکه هنوز هم مردم به رسانه های با اعتماد بالای خبررسانی اعتماد و اعتقاد دارند.

نظرسنجی های صدا و سیما این را هم می گوید که مردم دیدگاه شان در مورد صدا و سیما اینگونه است:

- ارائه اخبار واقعی در صدا و سیما 52 درصد

- سرعت در خبررسانی 65 درصد

- بی طرفی صدا و سیما در خبررسانی 47 درصد

- جامع و کامل بودن اخبار صدا و سیما 52 درصد

- میانگین مدت زمان تماشای یک ساعت و 20 دقیقه در روز

- میزان رضایت از تفسیرهای خبری 67 درصد

آمار فوق علاوه بر آنکه نشان دهنده رضایت از دریافت اطلاع رسانی صدا و سیما است از طرف دیگر این نگرانی را ایجاد می کند که چرا صدا وسیما و رسانه های ما نتوانسته اند ظرفیت درخواست های مخاطبان را تأمین کنند؟ از طرف دیگر این سوال پیش می آید که با توجه به نقش بسیار ممتاز اطلاع رسانی و نیاز مردم به بخش های خبری چرا صدا و سیما نتوانسته است با توجه به این ظرفیت نگرش های مردم را به سمت تغییر رفتار در حمایت از استقلال اقتصادی کشور سوق دهد؟مراکز پژوهشی رسانه ها باید ضمن تطبیق وضع موجود و پیشرفت های کشور برای مخاطبان، معادله ای را تهیه و عرضه کنند که در آن تقویت صنایع و تولید ملی حاصل آید و کشور ما از وابستگی به بیگانگان بی نیاز شود.

2- اهمیت کارکرد اطلاع رسانی

وظیفه و نقش اساسی وسایل ارتباط جمعی، انتشار جریان رویدادهای اجتماعی است و همین امر به انسان امکان می دهد محیط زندگی را بهتر بشناسد و با توجه به آن احتیاجات فردی یا جمعی خود را مرتفع سازد، در برابر دیگران راه و رسم شایسته پیش گیرد، اندیشه های خوب به دست آورد و قضاوت های درست نشان دهد و به طور کلی به عنوان عضوی از اعضای جامعه، با آگاهی کامل به حقوق و مسئولیت های خویش و با آزادی و آسایش به زندگی ادامه دهد.یکی از کارکردهای رسانه، کارکرد اطلاع رسانی آن است، اما در سال تولید ملی رسانه ها و به خصوص رسانه های ملی باید در زمینه کارکرد اطلاع رسانی چه اقداماتی انجام بدهند، سوالی است که باید در یک چارچوب تئوریک و عملگرایانه به آن پاسخ گفت تا شاید گامی در این مسیر برداشته شود.

3- لوازم موفقیت در اطلاع رسانی

رسانه های ما باید شناختی از وضعیت مخاطب و متغیرهایی که وی با آن مواجه است داشته باشند تا بتوانند در زمینه اطلاع رسانی به موفقیت هایی دست یابند.بر این اساس ارتباط گر باید پنج متغیر را بشناسد:

1- شناخت مشکل 2- شناخت محدودیت 3- سطح درگیری 4- اطلاع جویی 5- پردازش اطلاعات. (Grunig and Hunt: 1984)

1- 3- شناخت مشکل: یکی از مسائلی که معمولاً افراد و سازمان ها با آن مواجهه اند عدم درک درست از مشکل و یا به عبارتی شناخت مشکل است و از این لحاظ یک ارتباط گر و رسانه هم باید نسبت به پدیده و مشکلی که می خواهد آن را برطرف کند به یک درک درست دست یابد، باید دریابد که مشکلی وجود دارد که برای رفع آن می توان کاری کرد. هر چه شناخت مشکل بهتر باشد احتمال این که همگان در مورد موضوع ارتباط برقرار کنند بیشتر است.

برای مبحث افزایش تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی مشکلات هم در حوزه تصمیم گیری و تصمیم سازی هست، هم در میان تولیدکنندگان و هم مصرف کننده. یک رسانه با توجه به مخاطبی که دارد باید برنامه تولید کند و نباید انتظار داشته باشد برنامه ای که دارای هدف معینی نیست و بر نقطه کانونی ای تمرکز ندارد، بتواند مشکلی را برطرف کند.

2-3 - شناخت محدودیت: این متغیر نشان می دهد که افراد تا چه اندازه موانع و محدودیت هایی را که در راه برنامه ریزی آزادانه رفتارشان وجود دارد درک می کنند. هر چه شناخت محدودیت پیوند نزدیک تری با موضوع داشته باشد، احتمال کمتری هست که مخاطبان در ارتباطی که با موضوع سر و کار دارد شرکت و مشکلات مربوط به آن را برطرف کنند.

یکی از مشکلاتی که برنامه های توسعه و به عبارت بهتر پیشرفت در برخی از مناطق کشور ما نتوانسته است جواب خود را بدهد این بوده است که یک برنامه توسعه ای در یک مکان و کشور دیگری با موفقیت اجرا شده، احتمال اینکه بتواند با موفقیت در مکان دیگری اجرا شود به شرایط و برنامه ها و مکان ثانوی بستگی دارد. رسانه برای ایجاد موفقیت در یک برنامه ملی باید موانع و محدودیت های عمل را از طریق اطلاع رسانی به حداقل برساند.

3- 3 - سطح درگیری: درگیری مخاطب با موضوع نشان می دهد که مخاطبان تا چه حد خود را با یک موضوع یا وضعیت مربوط و متصل می کنند. هر چه افراد بیشتر درگیر باشند، احتمال فعال شدن آنها بیشتر است.به هر میزانی که عامل ارتباطی جسور، فعال، پرانرژی، قوی و مثبت به نظر آید به همان اندازه نزد مخاطبان خویش از اعتبار بیشتری بهره خواهد جست.یک روزنامه و یا رادیو و تلویزیون برای بالا بردن اعتبار خود ناچار به همسویی با مخاطبان خود است و درک اینکه آنان چه می خواهند و از چه رنج می برند، خواهد توانست رسانه و مخاطب را با موضوع درگیر کند. (فرهنگی، 1386: 229)

برای ایجاد سطح درگیری مخاطب با موضوع لازم است که برنامه ای منظم و دقیق و با اهداف مشخص در زمینه اهمیت تولید ملی و نقش آن در استقلال و پیشرفت کشور یا نقش آن در بهبود زندگی فردی تهیه شود. در این برنامه باید تلاش شود که زندگی اجتماعی و فردی تک تک مخاطبان با اهمیت موضوع ارتباط برقرار کند.

4-3 - اطلاع جویی: اطلاع جویی یعنی رفتار ارتباطی فعال که آن را بررسی برنامه ریزی شده محیط برای یافتن پیام هایی با موضوع خاص می نامند. جمعی که مشکلی را تشخیص می دهد با شناخت محدودیت کمتری مواجه می شود و به شدت با موضوع پیوند می خورد، یعنی خیلی درگیر می شود. احتمالاً ارتباط فعال تری درباره آن برقرار می کند و به جست وجوی اطلاعات می پردازد تا مشکلی که با آن روبه رو است برطرف کند. (ویندال: 310)

در این زمینه باید حس اطلاع جویی مخاطبان تحریک شود تا برای دستیابی به اعماق و جوانب موضوع تلاش های خود را آغاز کنند. امروزه به واسطه ایجاد تلویزیون ها، رادیوها و روزنامه های تعاملی این امکان به وجود آمده است که مخاطب علاوه بر مقدار مطالب و محتوایی که از رسانه دریافت می کند، نیازهای دیگر خود را در این زمینه نیز جویا شود و آنها را پیگیری کند.

5-3 - پردازش اطلاعات: پردازش اطلاعات راهی برای پیوند منفعلانه با ارتباط است و به آن کشف برنامه ریزی نشده پیام هم می گویند. افرادی که اطلاعات را صرفاً پردازش می کنند فعالانه در پی آن اطلاعات نمی گردند، اما وقتی با آن مواجه شدند آن را به کار می گیرند، حتی اگر این مواجهه تصادفی باشد. مثلاً اگر یک جمع موضوع معینی را مشکل تلقی نکند در پی اطلاعاتی درباره آن نخواهد بود. یا با آن موضوع اصلاًکاری نخواهد داشت و یا در صورت برخورد با اطلاعات مربوط تنها آن را پردازش خواهد کرد.رسانه باید اطلاعات را به گونه ای به مخاطب ارائه دهد که بتواند به صورت آتی و آنی از آن برای رفع مشکلات پیرامون خود استفاده کند.

4- ترویج؛ فراتر از مصرف و تبلیغ

یکی از فعالیت های رسانه ای و اطلاع رسانی «ترویج» است که عبارت است از فعالیت ارتباطی و اقناعی که گروه هدف را از وجود محصول آگاه می کند. هدف از انتخاب رسانه، گزینش رسانه، گزینش استدلال ها و غیر اینها، تحقیق نتایج مطلوب است. ترویج کاری بس فراتر از مصرفی و یا تبلیغ صرف است. ترویج تلاش برای دستیابی برای افرادی معین با پیامی معین، در زمانی معین و به منظور تحصیل نتایجی معین است.در یک برنامه ترویج تغذیه از «شیر مادر» در برزیل اینگونه برنامه ریزی شد؛ در این برنامه هشت گروه یا مخاطب و کار آنان در برنامه، به شرح زیر مشخص شدند:

الف) پزشکان که در اقناع مادران به شیردهی نقش وسیله را داشتند.

ب) مراکز خدمات بهداشتی که مادران برای راهنمایی به آنها مراجعه می کردند.

ج) بیمارستان ها که روش های جدید را معرفی و در روش های قدیمی تجدیدنظر می کردند.

د) صنعت غذایی نوزاد که باید مطمئن می شد برای تولیداتش بازار مناسبی پیدا خواهد شد.

ه) صنعت (در کل) که می بایستی مطابق با قوانین موجود در مورد مادرانی که بچه ها را با شیر مادر تغذیه می کردند، عمل می کرد.

ز) اجتماع محلی که می بایستی از این کار حمایت روان شناختی کند و تسهیلات لازم را برای شیردهی مادران فراهم آورد.

ح) مقامات دولتی که می بایستی سیاست های جدیدی را در پیش می گرفتند.

ی) مادرانی که می بایستی تشویق می شدند تا کودکان خود را بیشتر شیر دهند. در این پیکار ارتباطی آنچه که یک رسانه باید انجام دهد اطلاع رسانی و آگاهی دهی در همه این مراحل و ترغیب افراد سازمان ها برای انجام دادن وظیفه فرد است. (1985،Manoff)در دوه دهه گذشته نیز در کشور خودمان برنامه کاهش جمعیت در دستور کار قرار گرفت و در این راستا صدا و سیما، وزارتخانه بهداشت و درمان و دانشگاه های علوم پزشکی با خدمات مشاوره ای، برنامه های تبلیغاتی، پوستر، داروهای ضدبارداری به ترغیب خانواده ها برای کاهش جمعیت اقدام کردند.

در این برنامه ترویج پاداشی که به مردم نشان داده شده بود این بود که اگر زندگی بهتر می خواهید فرزند کمتری داشته باشید. این فعالیت رسانه ای و تبلیغاتی سبب شد که خانواده های ایرانی از جمعیت پنج یا شش نفره به 8/1 فرزند در هر خانواده برسد که البته این می تواند جمعیت ایران را بحرانی کند.

بخش هفتم

تقویت نگرش مردم و نبایدهای اطلاع رسانی

5- تغییر و تقویت نگرش

همواره این نکته را به یاد داشته باشیم که اگر کوهی از محتوا به مخاطب داده شود، اما ذره ای تغییر در او ایجاد نشود و نگرش درست او تقویت یا نگرش نادرستش تضعیف نشود، آن محتوا فاقد ارزش است. در هنگام تولید پیام و محتوا باید نگاه برنامه ریز و تصمیم ساز به تغییر نگرش مخاطب در راستای اهداف متعالی و مطلوب باشد.از این رو در ذیل به تعریف و اهمیت نگرش و شیوه های تقویت آن پرداخته می شود.

1-5- تعریف نگرش: نگرش عبارت است از یک روش نسبتاً ثابت در فکر، احساس و رفتار نسبت به افراد، گروه ها و موضوع های اجتماعی یا قدری وسیع تر هرگونه حادثه ای در محیط فرد.

2-5- مولفه های نگرش عبارتند از: افکار و عقاید، احساسات یا عواطف و تمایلات رفتاری. محققان در زمینه مولفه های نگرش نیز اتفاق نظر دارند و برای آن ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاری در نظر می گیرند. «مولفه های عاطفی» به هیجان های منفی یا مثبت و «مولفه های رفتاری» به نحوه خاصی از کنش فرد و مولفه های شناختی به فکر و تفسیرهای خاص اشاره دارد. (سیرز و دیگران، 1991)

3-5- ویژگی های نگرش: نگرش یک سازه فرضی است که چون در درون انسان است قابل مشاهده نیست، اما با تغییر رفتار تأثیر آن قابلیت مشاهده می شود. ویژگی های نگرش به شرح ذیل است:

1-3-5- سازه ای است فرضی زیرا خود نگرش، ورای وجود مولفه هایش، وجود عینی ندارد و قابل مشاهده مستقیم و سنجش کمی نیست و برای کمی کردن آن لازم است به کمی کردن مولفه های آن بپردازیم.

2-3-5- اکتسابی است و به تدریج وجود می یابد؛ زیرا تجربه و آموزش در آن موثر است.

3-3-5- نسبتاً پایدار است؛ چون یک نظام است و از ابعاد مختلف و هماهنگ برخوردار است و تغییر آن آسان نیست.

4-3-5- فردی یا گروهی است؛ زیرا در بسیاری از مواقع نگرش ها ناشی از موقعیت های گروهی است.

4-5- دارای مولفه های شناختی، عاطفی، رفتاری است و هر یک از مولفه ها می تواند به صورت هوشیار یا ناهوشیار باشد.

5-5- از ویژگی اصلی یا فرعی برخوردارند، مانند اینکه نگرش ما نسبت به شغل، زندگی خانوادگی و مسائل اعتقادی خود (نگرش اصلی) عمیق تر از نگرش ما نسبت به پایه تحصیلی فرزند همسایه ما (نگرش فرعی) است.

6-5- مولفه های هر نگرش اعم از اصلی و فرعی با یکدیگر تعامل دارند. هیچ رفتاری نیست که هر قدر هم عقلانی باشد، واجد عوامل عاطفی به عنوان محرک نباشد و نیز بالعکس نمی توان شاهد حالت عاطفی بود، مگر اینکه ادراک یا فهم- که ساخت شناختی آن حالت را تشکیل می دهد- در آنها مداخله دارد.(منصور و همکار، 1369)

6- ارتباط نگرش، ایمان و رسانه

هر رسانه ای مخاطبی دارد و هر مخاطبی رسانه ای؛ این اصل کلی به ما می آموزد که یک رسانه پیش از توزیع هر پیامی باید بداند که پیام و اطلاعات خود را برای چه بخشی از جامعه ارسال می کند. اکنون در کشور ما هم رسانه های متفاوتی وجود دارد و بسته های محتوایی هر کدام از آنان به نسبت مخاطبان شان متفاوت است.

با توجه به اینکه بیش از 70 درصد از مخاطبان رسانه ای ما چه در روزنامه ها و چه صدا و سیما در درون کشور می باشند و اکثراً از نگرش ایمانی و اعتقادی به اسلام و انقلاب برخوردارند، رسانه ها برای تقویت پیام های خود به خصوص در حوزه تولید ملی باید از نگرش های اسلامی راجع به این موضوع مهم سخن به میان آورند.

1-6- تعریف ایمان: ایمان حالتی است روانی که در هر انسانی ممکن است ایجاد شود و از حیث تحلیلی- عقلی دارای سه مولفه: «عقیده و شناخت»، «علقه قلبی و عاطفی» و «رفتار ظاهری» است (آذربایجانی و همکاران، 1387، 140)

2-6- آثار رفتاری ایمان: در اسلام صرف اقرار به زبان برای با ایمان نامیدن یک فرد کافی نیست و در آیات و روایات متعدد بر پیوند مولفه رفتاری، شناخت و عاطفه نیز تصریح شده است.آثار رفتاری ایمان در قرآن اینگونه تصریح شده است؛ در تنهایی از تقوا و در تنگدستی از صدقه دادن غافل نیستند، حتی زمانی که برایشان بیم ضرر برود دست از راستگویی نمی کشند، زکات می پردازند، دروغ نمی گویند، در انجام دادن کار نیک شتاب می کنند و در آن سبقت می گیرند، آنچه را خدا حلال کرده برخود حرام نمی کنند، از بعضی گمان ها پرهیز دارند، چشم و دامن خود را حفظ می کنند، خیانت در امانت را روا نمی دارند، به دنبال برقراری عدل و قسط هستند، با مال و جان شان در راه خدا تلاش می کنند و ...رسانه ها باید توجه کنند که با تقویت نگرش های ایمانی جامعه، رفتار افراد جامعه نیز تحت تأثیر قرار می گیرد، زیرا نگرش ایمانی به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر رفتار فرد و جامعه اثر می گذارد.

گاهی نیز نگرش ایمانی ما نه به طور مستقیم، بلکه از طریق حالات روان شناختی ما بر رفتارما اثر می گذارد. بعضی از این حالات عبارتند از؛ آرامش روانی، عدم ترس و حزن، اعتماد بر خداوند، صبر در سختی ها، به گونه ای که تحمل و کارآمدی آنها چندین برابر می شود. (آذربایجانی و همکاران، 162)رسانه ها هنگامی که از پیشبرد ذهنی و فکری مخاطبان و همچنین از پایگاه های اجتماعی آنان آگاه هستند نباید اطلاع رسانی را برخلاف این نگرش ها دنبال کنند، زیرا هرگونه اطلاع رسانی که مخاطبان را با تعارض نگرش مواجه کند باعث می شود عدم اقبال از رسانه در ذهن مخاطب شکل بگیرد و در درازمدت خود را از رسانه جدا کند و حد فاصلی را بین خود و رسانه ایجاد کند.

نبایدهای اطلاع رسانی

اطلاع رسانی یک فرایند است که در صورت تحقق صحیح آن می تواند باعث اعتبار رسانه و افزایش قدرت پیام آن شود. اگر رسانه ها به درستی وظایف اطلاع رسانی خود را انجام ندهند یا اینکه در میانه مسیر دچار هیجان های کاذب و موج های سنگین، اما کم محتوا شوند، باید در آینده انتظار این را داشته باشند که مردم کانال دیگری را انتخاب کنند و رسانه آنان بدون مخاطب پشت قاب شیشه ای تلویزیون یا بر روی زمین کیوسک، ساعت های متمادی را صرف رفت و آمد مردم کند.برای انجام اطلاع رسانی مطلوب و اثرگذار، رسانه ها باید از برخی تاکتیک های رسانه ای صرف نظر کنند.

1- روش نفی و اثبات: یکی از روش های تبلیغات، روش «نفی و اثبات» است. در این روش مبلغ سعی می کند همه شیوه های مشابه و پیامدهای رقیب را نفی و شیوه و پیام مطلوب خود را اثبات کند. این روش مشهور و قدیمی در عرصه تبلیغات است. البته دستگاه تبلیغاتی هر چه سعی کند کار نفی و اثبات را با دلایل قابل قبول تر و بالحن بی طرفانه تری انجام دهد، راندمان کار بیشتر است.

این روش امروز در تبلیغات بین المللی استکبار جهانی به کار گرفته می شود. نکته قابل توجه در اینجا دقت در تمایز روش «نفی و اثبات» با روش استدلال است. در روش نفی و اثبات نفی همه پیامدهای رقیب زمینه اثبات پیام مطلوب است، در حالی که در روش استدلالی از اصول منطق برای اثبات پیام مطلوب استفاده می شود.

البته ممکن است با ترکیب این روش با روش استدلالی فضای خوبی برای اثرگذاری فراهم شود.در داستان حضرت ابراهیم(ع) در قرآن کریم با چنین ترکیبی روبه رو هستیم. حضرت ابراهیم(ع) با نفی بت و ستاره و ماه و خورشید و اثبات منطق خدایی خداوندی که پدیدآورنده هستی است از ترکیب دو روش موردنظر با استفاده از منطق و استدلال نیرومند استفاده کرده است. (زورق، 1390، 126)

2- پرهیز از اطلاع رسانی تخریب گرا: در سال های گذشته نمونه ای از اطلاع رسانی تخریب گرا و غیراعتمادزا در میان رسانه ها به عنوان وسیله ای برای رقابت شکل گرفته است و باعث سوءاستفاده جریان های ضدانقلاب و بیگانه در راستای ناکارآمد نشان دادن نظام دینی شده است. در این راستا مقام معظم رهبری در تذکراتی متعدد عواقب اینگونه اطلاع رسانی را تذکر داده اند.

1-2- عمل بهترین اطلاع رسانی: یکی از مهم ترین آفت های مدیریتی در کشور، اولویت اطلاع رسانی روابط عمومی بر فعالیت اجرایی است و در حالی که هیچ اقدامی برای یک فعالیت سودمند صورت نگرفته است، جنجال های رسانه ای برای اطلاع رسانی به افکار عمومی صورت می گیرد.مقام معظم رهبری در این زمینه می فرمایند: مراقب باشید اول کار انجام بگیرد و بعد مردم از کاری که انجام گرفت، مطلع شوند.

جنجال تبلیغاتی نسبت به کاری که هنوز صورت نگرفته است، نه فقط مفید فایده نیست، بلکه ضررهایی هم ایجاد می کند. کار را بکنیم بعد اطلاع دهیم این کار شد، نه اینکه پیش از آنکه کاری صورت بگیرد ما جنجال کنیم که می خواهیم این کار را انجام بدهیم، بعد هم نتوانیم. باید افکار عمومی و اطلاع رسانی صحیح را درست انجام داد، لیکن اطلاع رسانی بهنگام، بجا و به شکل متین و صحیح. (منشور رسانه، 1389: 240)

2-2- اغتشاش افکار عمومی ممنوع: در جریان اطلاع رسانی، دشمن به نیت اطلاع رسانی ما بی توجه است و او صرفاً به دنبال صید خود است، چه بسا هدف اطلاع رسانی ما در یک امر برای اصلاح صورت بگیرد، اما دشمن از آن برای ایجاد یأس و ناامیدی مردم بهره مند شود. در این راستا، رسانه ها باید پیام را به گونه ای منتقل کنند که دشمن کمترین استفاده و بهره مندی را از آن کسب کند.

آیت الله العظمی خامنه ای با تأکید بر بصیرت در اطلاع رسانی می فرمایند: دشمن از هر دو موج مخالف با مبارزه فساد و نهضت ضد فساد استفاده می کند. از یک طرف آن را دلیل می گیرد به وجود فساد و مبالغه در فساد می کند و از یک طرف، خواهد گفت این کار نمایشی است. از همه طرف به لحاظ تبلیغاتی محاصره می کند. (همان: 241)

2-3- حساب سود و زیان در اطلاع رسانی: سرعت در اطلاع رسانی باعث شده است رسانه هایی مانند رادیو، تلویزیون، خبرگزاری ها و روزنامه ها در پوشش اخبار محاسبه سود و زیان یک اطلاع رسانی را نداشته باشند و این وضعیت همواره باعث سوء استفاده دشمنان شده است. امام خامنه ای ضمن تصریح به این مهم می فرمایند: اظهار نظرها و صداهایی که از حنجره ها بیرون می آید در خدمت چه کسانی قرار می گیرد.

گاهی اوقات، انسان صدایی را در حنجره خود نگه می دارد، برای اینکه دشمن نقد حاضری از آن استفاده نکند. هر کس هر جا تریبونی دارد و خواسته ای را مطرح می کند باید صحنه و عرصه را ببیند و بداند که یک حرکت و یک اظهارنظر و یک تعبیر، گاهی ممکن است به سود دشمن تمام شود. اینجا عقل حکم می کند که انسان این حرف حساب را نزند، برای اینکه دشمن استفاده ای خواهد کرد که ضرر استفاده دشمن بیش از سودی است که ممکن است گفتن این حرف حساب داشته باشد. ( دیدار باخبرگان - 1381)

نتیجه

اهمیت استراتژیک رسانه باعث شده است که امروز و این قرن را عصر رسانه بدانند، تأثیر رسانه ها بر نگرش و تأثیر نگرش به رفتار مناسب و پویا سبب می شود که قدرت به ساده ترین شکل در جوامع شکل بگیرد. این نوع قدرت صدها برابر از قدرت های سخت و غیرهوشمند تواناتر است و می تواند در هر شرایطی فرد و اجتماع را در برابر خطرات مصون نگه دارد.

اکنون که امسال به نام سال تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی نام گذاری شده است رسانه ها از فرصت مهمی به نام اعتماد مخاطبان بهره مند هستند و می توانند با تکیه به این ویژگی منحصر به فرد که در کمتر رسانه ای دیده می شود، نگرش رسانه ها را همسو با خود به سمت جهاد اقتصادی و حمایت از تولید ملی سوق دهند.

رسانه ها علاوه بر اینکه باید اطلاع رسانی را در دستور کار قرار دهند باید به دنبال آن باشند که اطلاع رسانی به ضد خود تبدیل نشود. چنانچه در اطلاع رسانی مبالغه صورت گیرد، بزرگ نمایی خارج از واقعیت صورت گیرد و اطلاع رسانی از امور کم اهمیت اولویت پیدا کند در این زمینه رسانه با مرضی انباشت اطلاعات کم فایده مواجه شده و زمینه اطلاع گریزی از مخاطب را فراهم می کند. در زمینه نبایدهای اطلاع رسانی مقام معظم رهبری به تکرار تذکراتی را به مسئولان و همچنین صاحبان رسانه داده اند که باید مورد توجه قرار گیرد.

فرهاد مهدوى


منبع:خبرگزاری فارس

 

   
 
 
  صفحه اصلی 
  سخنان رهبري 
اخبار  
مروری برشعارها ونام های 22 سال گذشته  
مقالات  
پژوهشهای علمی  
کتاب‌هاو پایان‌نامه‌ها 
اصطلاحات  
  حکايات و ضرب المثل‌ها  
احاديث  
   پايگاههاي پژوهشي  
گالری عکس  
ارتباط با ما  
 
 
1. الامام علي (ع): تَعَرَّضُوا لِلتِّجاراتِ، فَاِنَّ لَکُمْ فيها غِنيً عَمّا في اَيْدِي النّاسِ وَ اِنَّ اللهَ يُحِبُّ المُحْتَرِفَ الْاَمينَ.
امام علي عليه‌السلام فرمود: به کارهاي تجاري بپردازيد که بازرگاني، شما را از مال ديگران بي‌نياز مي‌کند. خداوند پيشه‌ور درستکار را دوست دارد.
(وسايل الشيعه، ج 22)
و..
 

کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز پژوهش و سنجش افکار سازمان صداوسيما است.