اعتدال در امور اقتصادی

اعتدال در امور اقتصادي در دو بخش توليد و مصرف قابل بررسي است. آنچه در اين زمينه مهم است، عبارت اند از: 4 1. کار و فعاليت: اسلام با بيکاري و رخوت و تنبلي مخالف است؛ همان طوري که زياده روي در فعاليت اقتصادي و حرص و مال اندوزي را مورد نکوهش قرار داده است. پيشوايان ما با گفتار و عملشان، همواره پيروان خود را به تلاش براي روزي حلال سوق داده و هر گونه کار و فعاليت اقتصادي را که به منظور رفاه خانواده صورت گيرد، در حکم جهاد در راه خدا شمرده اند. اما در عين حال، خطر خروج از مدار اعتدال و افتادن در دام حرص و زياده خواهي را نيز گوشزد نموده و به ميانه روي در طلب روزي فرا خوانده اند. امام صادق(ع) مي فرمايد: دنبال روزي باش، ولي دنبال روزي رفتن تو از حد کساني که خود را تضييع مي کنند، بالاتر و از حد حريصان، پايين تر باشد. 58 4 2. انفاق: بعضي افراد براي انفاق، حد و مرزي قائل نيستند و هر چه دارند به ديگري مي دهند و خود محروم مي مانند. در مقابل، بعضي چنان بخل مي ورزند که حاضر نيستند ديناري در اين راه به مصرف برسانند. اسلام هر دو گروه را که جانب افراط و تفريط را گرفته اند، محکوم نموده و به جاي اسراف و اقتار، اعتدال در انفاق را مطرح کرده است. اسلام به صاحب مال اجازه نمي دهد هر طور بخواهد انفاق و اسراف کاري کند. قرآن مجيد خطاب به رسول خدا(ص) مي فرمايد: (و لا تجعل يدک مغلولة الي عنقک و لا تبسطها کل ّ البسط فتقعد ملوماً محسوراً؛59 هرگز دستت را بر گردنت زنجير مکن (ترک انفاق و بخشش منما) و پيش از حد آن را مگشا تا مورد سرزنش قرار گيري. ) مبند از سر امساک دست بر گردن که خصلتي است نکوهيده پيش خدا مکن به جانب اسراف نيز چندان ميل که هر چه به يک دم کني زدست رها پس اختيار کن وسط را در جميع امور بدان دليل که خير الامور اوسطها قرآن مجيد يکي از ويژگي بندگان خاص الهي را اعتدال در انفاق مي داند و مي فرمايد: آنان در انفاق نه اسراف مي کنند و نه سخت گيري، بلکه حد وسط اين دو را مي گيرند. 60 امام صادق(ع) سه موضوع امساک، اسراف و اعتدال در آيه فوق را به شيوه خاصي ترسيم نموده است. آن حضرت در برابر يکي از يارانش مشتي از ريگ هاي زمين را برداشت و آنها را در دست خود محکم گرفت، به طوري که دانه اي از آن به زمين نريخت و فرمود: اين همان تقتيري است که خداوند بيان کرده است. سپس مشت ديگري برداشت و دست خود را باز کرده همه را به زمين ريخت و فرمود: اين همان اسراف است. سپس مشت ديگري برداشت و قسمتي را ريخت و قسمتي را در دست نگاه داشت و فرمود: اين همان ميانه روي است که روش عادلانه است و خداوند از آن به لفظ (قواماً) ياد کرده است. 61 البته گاهي شرايط اقتضا مي کند که انسان براي مصالح اجتماعي، ديگران را بر خود ترجيح دهد و ايثار کند و اين با اعتدال در انفاق که دستور عمومي و همگاني است، منافاتي ندارد. 4 3. مصرف و مخارخ زندگي: اعتدال در مصرف، راه ميانه اي است که اسراف، تبذير، بخل و امساک را نفي مي کند و اسلام از آن حمايت کرده است. استفاده از روزي خدا و به مصرف رساندن مال پاکيزه و حلال، حق طبيعي همه افراد است. اما قرآن مجيد براي آن حدي قائل شده و مي فرمايد: (کلوا من طيبات ما رزقناکم و لا تطغوا فيه؛62 از آنچه روزي شما از پاکيزه ها شده بخوريد و در آن طغيان نکنيد). در آيه اي ديگر مي فرمايد: (کلوا و اشربوا و لا تسرفوا؛63 بخوريد و بياشاميد و اسراف نکنيد.) از نظر اسلام هر گونه سخت گيري بي جا و در مضيقه و تنگنا قرار دادن اعضاي خانواده، مردود است. اگر کسي قدرت مالي دارد، بايد زندگي عايله خود را توسعه دهد و از تأمين رفاه و آسايش خانواده خودداري نکند. رسول اکرم(ص) مي فرمايد: (ليس منّا من وسّع عليه ثم ّ قتر علي عياله؛64 کسي که وسعت مالي دارد و داراي تمکن است ولي بر خانواده خود سخت بگيرد، از ما نيست.) برنامه ريزي زندگي بايد بر اساس اعتدال صورت گيرد. اين موضوع براي بهبود وضع اقتصاد خانواده و جامعه بسيار مهم و قابل توجه است. از اين رو در روايتي از امام باقر(ع)، اندازه گيري و اعتدال در امر معاش، در کنار دين شناسي و خويشتن داري و صبر در مصيبت، به عنوان سه عنصر کمال انساني معرفي شده است. 65 بخشي از مشکلات جامعه م، معلول ناديده گرفتن اقتصاد و ميانه روي در صرف مال و عدم توازن هزينه و درآمد است. کساني که از درآمد کمي برخوردارند، با قناعت مي توانند با سربلندي و عزت نفس به حيات خود ادامه دهند و افراد متمکن نيز با صرفه جويي، مي توانند بر مواسات و رسيدگي به وضع محرومان توفيق يابند. بي جهت نيست که امام علي(ع) مي فرمايد: (ما عال امرؤ اقتصد؛66 کسي که در زندگي اعتدال را رعايت کند، هرگز فقير نمي شود.) پي نوشت ها 58 وسائل الشيعه، ج 12، ص 30. 59 اسراء (17) آيه 29. 60 فرقان (25) آيه 67. 61 فروع کافي، ج 4، ص 54. 62 طه (20) آيه 81. 63 اعراف (7) آيه 31. 64 مستدرک الوسائل، ج 15، ص 256. 65 تحف العقول، ص 292. 66 نهج البلاغه فيض الاسلام، قصار 134.

 

 



کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز تحقيقات سازمان صدا و سيما است.